Słownik emocji / DBT

Zamartwianie się, czyli rozwiązywanie jutra w głowie

Zamartwianie się to ciąg myśli i obrazów o tym, co złego może się wydarzyć. Badacze opisują je jako próbę rozwiązania w głowie problemu, którego wynik jest niepewny (Borkovec, Robinson i in., 1983). Brzmi rozsądnie, tylko że myśli zwykle krążą: a co, jeśli… i znowu a co, jeśli…

To proces myślowy mocno związany z lękiem. Jest w słowniku, bo w codziennym języku mówimy martwię się tak samo jak boję się . Bliskie słowo to martwienie się.

Martwić się zdarza się każdemu. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy myślenie zabiera godziny, sen i spokój, a nie daje następnego kroku. Jeśli martwienie się dotyczy wielu spraw naraz, trudno je zatrzymać i trwa miesiącami, warto porozmawiać ze specjalistą o lęku uogólnionym (NIMH, 2025).

Martwienie się obiecuje: jeśli wszystko przemyślę, nic mnie nie zaskoczy . Ta obietnica rzadko się spełnia.

Po co nam zamartwianie się?

Funkcja, pożytek i koszt

Funkcja

Próbuje przygotować Cię na niepewną przyszłość: przewidzieć, co może pójść źle, i zawczasu znaleźć wyjście. Daje też poczucie, że coś robisz, kiedy nie masz wpływu na wynik.

Kiedy pomaga

Kiedy jest krótkie i kończy się konkretem: telefonem, listą, decyzją albo rozmową. Wtedy to już nie zamartwianie się, tylko planowanie (Watkins, 2008).

Kiedy szkodzi

Kiedy kręci się w kółko, zabiera sen i przenosi Cię w przyszłość, której jeszcze nie ma. Na chwilę uspokaja, bo myśli w słowach odciągają od napięcia w ciele i trudnych obrazów. Przez tę ulgę wraca coraz chętniej (Borkovec i in., 2004).

Jak to wygląda od środka

Wyzwalacze, ciało, zachowania, myśli

    Objawy z ciała to te, które opisuje się przy lęku uogólnionym (American Psychiatric Association, 2022). Przy myślach zatrzymaj się przy trzech ostatnich. To przekonania o samym martwieniu się: że chroni, że świadczy o trosce i że nie da się go zatrzymać. Według modelu metapoznawczego to one najmocniej je podtrzymują (Wells, 2009).

    Czy to na pewno zamartwianie się

    Podobne doświadczenia: emocje, stany i procesy

    Zamartwianie się, planowanie czy ruminacja?

    Te opisy pomagają się orientować, nie rozstrzygają diagnozy. Kilka emocji może występować jednocześnie, a pojedyncza reakcja ciała lub zachowanie nie wystarcza do ich odróżnienia.

    Lęk → Lęk to emocja: napięcie w ciele i gotowość na zagrożenie. Zamartwianie się to myśli, które często mu towarzyszą. Lęk może być bez martwienia się, a martwienie się zwykle go podsyca. Sprawdź: co czujesz w ciele, a co mówisz sobie w głowie?
    Planowanie Planowanie kończy się decyzją albo krokiem. Zamartwianie się kończy się kolejnym pytaniem. Planowanie jest konkretne, zamartwianie się zwykle ogólne (Watkins, 2008). Sprawdź: po kwadransie myślenia wiesz, co zrobisz, czy tylko bardziej się boisz?
    Ruminacja Ruminacja też kręci się w kółko, ale częściej dotyczy przeszłości: dlaczego tak się stało, co jest ze mną nie tak. Zamartwianie się częściej dotyczy przyszłości. Granica nie jest ostra, a oba procesy mogą występować razem (Watkins, 2008). Sprawdź, czy myśli dotyczą bardziej tego, co było, czy tego, co może być.
    Troska Troska o bliską osobę prowadzi do kontaktu i pomocy. Zamartwianie się o nią często zostaje w głowie albo zamienia się w kontrolę i ciągłe dopytywanie. Sprawdź: robisz coś dla tej osoby, czy próbujesz uspokoić siebie?
    Przewidywanie katastrofy Katastrofizacja to skok do najgorszego wyniku. Bywa częścią zamartwiania się, ale martwić się można też drobnymi sprawami, bez wizji katastrofy. Oddziel to, co możliwe, od tego, co prawdopodobne.
    Natrętne myśli Natrętne myśli wskakują nagle, często jako obraz albo impuls sprzeczny z tym, kim jesteś, i budzą przerażenie lub wstręt. Zamartwianie się to raczej długi ciąg myśli o codziennych sprawach. Jeśli myśli wymuszają rytuały, warto porozmawiać ze specjalistą. Sprawdź: myśl dotyczy zwykłej sprawy, czy jest dla Ciebie obca i nie do przyjęcia?

    Dlaczego trudno przestać

    Teoria, która coś zmienia w praktyce

    Według teorii unikania Thomasa Borkovca martwienie się to głównie myślenie w słowach. Słowa mniej poruszają ciało niż obrazy, więc martwienie się na chwilę tłumi napięcie i odsuwa trudne wyobrażenia. Do tego większość czarnych scenariuszy się nie spełnia, a głowa łatwo uznaje, że to dzięki martwieniu się. Obie te ulgi sprawiają, że wraca coraz chętniej (Borkovec i in., 2004).

    Michel Dugas dodał nietolerancję niepewności: im trudniej znieść, że czegoś nie wiesz, tym więcej się martwisz (Dugas i in., 1998). Adrian Wells zwrócił uwagę na przekonania o samym martwieniu się. Jedne mówią, że pomaga, drugie, że jest niebezpieczne i nie do zatrzymania. Razem tworzą pułapkę (Wells, 2009).

    Dlatego praca nie polega na znalezieniu ostatecznej odpowiedzi na a co, jeśli… . Polega na sprawdzaniu tych przekonań, odróżnianiu problemów, które da się rozwiązać, od tych, które trzeba znieść, i na ćwiczeniu życia z niepewnością.

    Jak je regulować

    Kliknij metodę, zobaczysz kroki

    • Zapisz jednym zdaniem, czym się martwisz.
    • Zapytaj: czy mogę coś z tym zrobić dziś albo w tym tygodniu?
    • Jeśli tak, wybierz pierwszy mały krok i wpisz go w kalendarz. Jeśli nie, to scenariusz. Wtedy pomogą kolejne ćwiczenia.
    • Wyznacz stałą porę i miejsce na martwienie się, około pół godziny dziennie, nie tuż przed snem.
    • Gdy martwienie się przyjdzie wcześniej, zapisz temat i wróć do tego, co robisz.
    • O wyznaczonej porze przejrzyj listę. Część tematów straci już znaczenie. W badaniach takie odkładanie zmniejszało martwienie się (Borkovec, Wilkinson i in., 1983; McGowan i Behar, 2013).
    • Zamień co będzie, jeśli wszystko się posypie? na co dokładnie może się stać i co wtedy zrobię?
    • Pytaj jak, kiedy i gdzie, zamiast dlaczego i co, jeśli.
    • Konkretne myślenie częściej kończy się działaniem, ogólne częściej podtrzymuje lęk (Watkins, 2008).
    • Wybierz jedną drobną sprawę, w której zwykle szukasz zapewnień: dopytujesz bliskich albo sprawdzasz w internecie.
    • Tym razem nie sprawdzaj. Zauważ napięcie i pozwól mu być, bez dowodzenia sobie, że wszystko będzie dobrze.
    • Zapisz, co się faktycznie stało i jak długo trwało napięcie. Ćwiczenie nie dotyczy leków, zdrowia ani innych zasad bezpieczeństwa.

    To materiał psychoedukacyjny, opisuje typowe mechanizmy emocji i sposoby pracy z nimi. Nie jest diagnozą ani narzędziem do stawiania diagnozy sobie lub innym. Jeśli trudne doświadczenie utrzymuje się, nasila lub utrudnia codzienne życie, warto skontaktować się ze specjalistą. Przy silnym cierpieniu lub myślach o śmierci nie odkładaj szukania pomocy. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, zadzwoń pod 112 albo po pogotowie pod 999. Całodobowo i bezpłatnie: Centrum Wsparcia 800 70 2222, telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111.

    Posłuchaj, zamiast czytać

    Nagrania z mojej playlisty, dobrane do tej emocji. Część tych ćwiczeń łatwiej przejść z głosem w słuchawkach.

    Cała playlista medytacji na Spotify

    Bibliografia APA 7

    Źródła, na których opiera się ta strona

    1. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
    2. Borkovec, T. D., Alcaine, O., & Behar, E. (2004). Avoidance theory of worry and generalized anxiety disorder. W R. G. Heimberg, C. L. Turk, & D. S. Mennin (Red.), Generalized anxiety disorder: Advances in research and practice (s. 77–108). Guilford Press.
    3. Borkovec, T. D., Robinson, E., Pruzinsky, T., & DePree, J. A. (1983). Preliminary exploration of worry: Some characteristics and processes. Behaviour Research and Therapy, 21 (1), 9–16. https://doi.org/10.1016/0005-7967(83)90121-3
    4. Borkovec, T. D., Wilkinson, L., Folensbee, R., & Lerman, C. (1983). Stimulus control applications to the treatment of worry. Behaviour Research and Therapy, 21 (3), 247–251. https://doi.org/10.1016/0005-7967(83)90206-1
    5. Dugas, M. J., Gagnon, F., Ladouceur, R., & Freeston, M. H. (1998). Generalized anxiety disorder: A preliminary test of a conceptual model. Behaviour Research and Therapy, 36 (2), 215–226. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00070-3
    6. McGowan, S. K., & Behar, E. (2013). A preliminary investigation of stimulus control training for worry. Behavior Modification, 37 (1), 90–112. https://doi.org/10.1177/0145445512455661
    7. National Institute of Mental Health. (2025). Generalized anxiety disorder: What you need to know . https://www.nimh.nih.gov/health/publications/generalized-anxiety-disorder-gad
    8. Watkins, E. R. (2008). Constructive and unconstructive repetitive thought. Psychological Bulletin, 134 (2), 163–206. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.2.163
    9. Wells, A. (2009). Metacognitive therapy for anxiety and depression . Guilford Press.

    Nie musisz znać przyszłości, żeby przez nią przejść

    Wróć do mapy emocji →