Słownik emocji / DBT

Zaskoczenie,czyliprzerwa na nową informację

Zaskoczenie trwa sekundy. Zatrzymuje bieżące działanie i kieruje uwagę na to, co się nie zgadzało z Twoim przewidywaniem.

Zaraz po nim pojawia się następna emocja: ciekawość albo lęk. To, która przyjdzie, częściowo zależy od tego, co zrobisz w tej sekundzie.

Zaskoczenie to pauza w środku scenariusza. Możesz jej użyć, zamiast od razu uciekać.

Po co nam zaskoczenie i ciekawość?

Funkcja, pożytek i koszt

Funkcja

Przerywa automatyzm i otwiera uwagę na nową informację.

Kiedy pomaga

Kiedy zamienia się w ciekawość i pytanie zamiast wniosku.

Kiedy szkodzi

Kiedy natychmiast przechodzi w lęk i zamyka Cię w starym scenariuszu.

Jak to wygląda od środka

Wyzwalacze, ciało, zachowania, myśli

    To możliwe przykłady, nie lista obowiązkowych objawów. Podobne reakcje mogą towarzyszyć różnym emocjom i innym stanom. Zaskoczenie samo nie mówi, czy jest dobrze, czy źle. Treść dopisuje myśl, która przychodzi sekundę później.

    Czy to na pewno zaskoczenie i ciekawość

    Podobne doświadczenia: emocje, stany i procesy

    Zaskoczenie, ciekawość czy przestrach?

    Te opisy pomagają się orientować, nie rozstrzygają diagnozy. Kilka emocji może występować jednocześnie, a pojedyncza reakcja lub zachowanie nie wystarcza do ich odróżnienia.

    Ciekawość→ Zaskoczenie trwa sekundy i jest odruchem. Jeśli zostaje chęć poznania, to już ciekawość, która potrafi trwać godzinami.Poznasz po tym, czy chcesz dowiedzieć się więcej. Strach→ Zaskoczenie z napięciem w ciele i chęcią ucieczki to strach. Ta sama sekunda, ale ocena sytuacji wypadła inaczej.Poznasz po tym, czy serce zwalnia po chwili, czy przyspiesza dalej. Ekscytacja→ Jeśli po niespodziance chce się działać i opowiadać, to ekscytacja. Zaskoczenie samo nie ma kierunku.Poznasz po tym, że pojawia się plan, a nie tylko „co się stało”. Rozczarowanie→ Zaskoczenie tym, że coś wyszło inaczej niż zakładałaś, po chwili staje się rozczarowaniem, bo dotyczy różnicy z oczekiwaniem.Poznasz po tym, że wracasz myślami do wersji, którą sobie wyobrażałaś. Konsternacja→ Kiedy zaskoczenie dotyczy czyjegoś zachowania, zostaje zawieszenie: nie wiesz, jak zareagować, i to nie jest błąd, tylko brak danych.Poznasz po tym, że milczysz, choć zwykle byś odpowiedziała. Zaskoczenie sobą→ Zaskoczenie własną reakcją bardzo szybko zamienia się we wstyd. Warto rozdzielić „nie poznaję siebie” od „jestem zła”.Poznasz po tym, że zamiast opisywać reakcję, oceniasz siebie.

    Mózg przewiduje, zaskoczenie koryguje

    Teoria, która coś zmienia w praktyce

    Współczesne modele opisują mózg jako maszynę do przewidywania: nieustannie tworzy hipotezy o tym, co się stanie, i porównuje je z tym, co przychodzi. Zaskoczenie to sygnał błędu przewidywania, moment aktualizacji modelu.

    Dlatego zaskoczenie jest neutralne, a kierunek nadaje mu interpretacja. Trening uważności pomaga zostać w tej pauzie o kilka sekund dłużej i wybrać pytanie zamiast automatycznego wniosku.

    Jak ją regulować

    Kliknij metodę, zobaczysz kroki

    • Policz jeden wdech i jeden wolny wydech.
    • Opisz sam fakt, bez oceny, w jednym krótkim zdaniu.
    • Dopiero potem zdecyduj, czy trzeba działać teraz.
    • Zapytaj: jakie są dwa inne wytłumaczenia tego?
    • Sprawdź, co dokładnie wiesz, a co dopisałaś.
    • Jeśli dotyczy człowieka, po prostu zapytaj jego.
    • Raz w tygodniu zrób coś po nowej drodze.
    • Zapisuj rzeczy, które Cię zdziwiły, przez tydzień.
    • Szukaj informacji, która może podważyć Twoje założenie.
    • Uziemienie 5-4-3-2-1, po kolei zmysłami.
    • Sprawdź fakty: co realnie zagraża w tej chwili?
    • Odsuń decyzję, jeśli nie musi być podjęta teraz.

    To materiał psychoedukacyjny, opisuje typowe mechanizmy emocji i sposoby pracy z nimi. Nie jest diagnozą ani narzędziem do stawiania diagnozy sobie lub innym. Jeśli trudne doświadczenie utrzymuje się, nasila lub utrudnia codzienne życie, warto skontaktować się ze specjalistą. Przy silnym cierpieniu lub myślach o śmierci nie odkładaj szukania pomocy. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, zadzwoń pod 112 albo po pogotowie pod 999. Całodobowo i bezpłatnie: Centrum Wsparcia 800 70 2222, telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111.

    Posłuchaj, zamiast czytać

    Nagrania z mojej playlisty, dobrane do tej emocji. Część tych ćwiczeń łatwiej przejść z głosem w słuchawkach.

    Cała playlista medytacji na Spotify

    Bibliografia APA 7

    Źródła, na których opiera się ta strona

    1. Reisenzein, R., Horstmann, G., & Schützwohl, A. (2019). The cognitive-evolutionary model of surprise. Topics in Cognitive Science, 11(1), 50–74. https://doi.org/10.1111/tops.12292
    2. Meyer, W.-U., Reisenzein, R., & Schützwohl, A. (1997). Toward a process analysis of emotions: The case of surprise. Motivation and Emotion, 21(3), 251–274. https://doi.org/10.1023/A:1024422330338
    3. Clark, A. (2013). Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science. Behavioral and Brain Sciences, 36(3), 181–204. https://doi.org/10.1017/S0140525X12000477
    4. Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (wyd. 2). Guilford Press.
    5. Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781
    6. Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

    Zaskoczenie daje sekundę wyboru

    Dalej: Pogarda→