Uwikłanie, Trudne relacje rodzinne i Zaburzenia Odżywiania

Trudne relacje rodzinne: uwikłanie i trudności w separacji od rodziców, mogą się komplikować dodatkowo zaburzeniami odżywiania. Dowiedz się, co z tym zrobić.

Autorka: Łucja Rose

Wyzwania dorastania

Czas, kiedy dzieci przechodzą z dzieciństwa do dorosłości jest szczególnie wrażliwy jeśli chodzi o rozwój zaburzeń odżywiania. Liczne wyzwania, które stawiane są przed młodym człowiekie, jak i zmiana wyglądu fizycznego mogą być zbyt dużym obciążeniem, aby sobie z tym poradzić, tym bardziej kiedy w domu rodzinnym napotyka nieprawidłowe wzorce zachowania, a relacje są zaburzone.
Indywiduacja i separacja od rodziców sama w sobie jest skomplikowana, gdy rodzice utrudniają dodatkowo ten proces to dzieci, a potem młodzież może znaleźć się w poważnym kryzysie. Jedną z form zachowania, które na pozór mają ułatwić jej przetrwać są niewłaściwe zachowania żywieniowe.

Relacje rodzinne i zaburzenia odżywiania

Artykuł opiera się na przeglądzie badań dotyczących zaburzeń odżywiania, w których nie tyle skupiono się na jedzeniu (lub jak też bywa na niejedzeniu), lecz na relacjach. Relacje jakie panują w rodzinach i najbliższym środowisku są czynnikiem ryzyka niewłaściwych zachowań związanych z odżywianiem.
Będą pojawiać się trudne słowa: relacje, przywiązanie, separacja, uwikłanie, granice, ale po przeczytaniu całości tekstu staną się one zrozumiałe szczególnie w kontekście modelu rodziny, w której występują zaburzenia odżywiania.

Przywiązanie w jadłowstręcie psychicznym

Najpierw przyjrzyjmy się przywiązaniu, dzięki któremu tworzymy relacje i związki z innymi ludźmi. Na podstawie naszych wczesnych interakcji z opiekunami tworzy się model naszych związków w przyszłości. Zauważono, że w rodzinach, w których występuje jadłowstręt psychiczny ma ono w przeważającej mierze charakter lękowo-unikający. Przywiązanie powinno gwarantować poczucie bezpieczeństwa w danej relacji u obydwu stron. Jednak w tych rodzinach tak się nie dzieje. Kiedy przyjrzymy się tym relacjom to widać wyraźnie że proces budowania autonomii i wspomnianej już separacji dziecka od matki jest zaburzony. Grupa osób z tym rodzajem przywiązania charakteryzuje się znacznie ograniczonymi możliwościami radzenia sobie w życiu (Armstrong i Roth, 1989). Może to się przyczynić do rozwoju rozmaitych problemów psychicznych:

różnego rodzaju fobii,
obniżenia samodzielności czy
rozwoju depresji separacyjnej.

Problemy z separacją

Problemy z separacją i przywiązaniem są szczególnie mocno i wyraźnie zaznaczone w rodzinach, gdzie osoba choruje na jadłowstręt psychiczny. Fazy adaptacyjne dla dzieci, nastolatków, a następnie młodych dorosłych w tym zmiana szkoły czy pójście na studia są dodatkowo obarczone silnym lękiem, zwiększonym ryzykiem rozwoju depresji seperacyjnej, a także utrzymaniem rozwiniętego jadłowstrętu psychicznego.
Wzmacnianie przez matkę zależności od siebie oraz grożenie emocjonalnym opuszczeniem w momencie, gdy córka próbuje się usamodzielnić, prowadzi do lęku przed separacją. W okresie dojrzewania manifestuje się to próbą kontrolowania ciała poprzez anoreksję – zatrzymanie fizycznego rozwoju traktowane jest jako sposób na zatrzymanie psychicznej dojrzałości (Masterson, 1976).

Relacje rówieśnicze

Na tle nieprawidłowych relacji z rodzicem obserwuje się rozwój i ukształtowanie nieprawidłowych relacji z rówieśnikami, gdzie przeważa lęk (Berman, Eiss i Sperling, 1994). W badaniach (Parker i in., 1979) potwierdzono, że subiektywny brak poczucia kontroli nad własnym życiem może przyczynić się do próby odzyskania autonomii poprzez jedzenie.

Rodzina Psychosomatyczna

Rodzina osób z zaburzeniami odżywiania określana jest również min. Przez Minuchina jako rodzina psychosomatyczna, gdzie uwikłania i nadopiekuńczość przyczyniają się do rozwoju zaburzeń odżywiania. Obserwuje się w nich problemy w komunikacji, w interakcjach pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny, a także negatywny wizerunek własnej rodziny. Zaobserwowano także, że istniejące konflikty w rodzinie, w tym dominacja ze strony rodziców może sprzyjać rozwojowi nieprawidłowych zachowań, w tym zaburzeń odżywiania, które jest jednym z prezentowanych zachowań objawowych (Berman, Eiss i Sperling, 1994). W badaniach (Perosa i Perosa, 1993) udowodniono, że nadmierna presja wywierana na młodego człowieka ze strony rodziców i nadmierne obciążenie ich relacją utrudniają proces usamodzielniania się i przyczyniają się do rozwoju zaburzeń odżywiania.

Uwikłanie

Kolejną cechą rodzin osób zagrożonych rozwojem zaburzeń odżywiania jest uwikłanie, czyli słabe i źle zaznaczone granice pomiędzy członkami rodziny. Zauważa się tutaj wielokrotne naruszanie granic w relacji rodzic-dziecko, gdzie np. rodzic dokańcza wypowiedzi dziecka. Nastolatki mają problem z oddzieleniem się od podstawowej figury przywiązania w stopniu uniemożliwiającym samodzielne funkcjonowanie. Dorastanie w tych rodzinach odbierane jest jako zdrada rodzica, a dzieci czują się winne. Mają one odczucie, że dorastając wyrządzają krzywdę swoim rodzicom, a zwłaszcza swojej matce (Steiner-Adair, 1990).

Nie tylko matki

Jak czytamy u Barbary Józefik:

„Warto podkreślić, że pacjentki spostrzegały trudności zarówno w relacji z matką, jak i z ojcem. Należy zwrócić uwagę, iż szczególnie pacjentki z objawami bulimicznymi wskazywały na kontrolujące, ingerujące i utrudniające decydowanie o sobie zachowanie ojca. Dane te są o tyle ważne, iż podkreślają znaczenie obojga rodziców w procesie kształtowania się przywiązania u pacjentek z zaburzeniami odżywiania się. Warto w tym kontekście zauważyć, iż mimo krytyki wniesionej przez nurt feministyczny, wciąż generalnie mało uwagi, zarówno w teorii, jak i w badaniach, przywiązuje się do osoby ojca. Zarazem ujawnione wyniki potwierdzają ważność rozpatrywania relacji diadycznych w kontekście systemu rodzinnego.”

Uwikłanie uniemożliwia samodzielność

Uwikłanie wcale nie bywa pocieszające i prowadzi do wielu problemów rodzinnych. Dzieci pozbawione są autonomii i mogą czuć, że nie są w stanie podejmować decyzji bez wsparcia ze strony rodzica oraz akceptacji ich wyboru. Czują się one również winne, doświadczają uczucia wstydu, jeśli nie podążają za pragnieniami swoich rodziców. Swoje zachowanie opisują jako niewłaściwe, błędne, sprzeczne z poglądami rodziny.

Sprawiam problemy

Myślą, że sprawiają problemy, są źródłem kłopotów i przyczyną konfliktów w rodzinie. Czują się odpowiedzialne za rzeczy, które nie są skutkiem ich działań czy decyzji. Rodzice natomiast nie chcą wypuścić ze swoich sideł silnie splątanych i uwikłanych w życie rodzinne dzieci. Czują się lepiej, jeśli mogą je kontrolować i samodzielnie podejmować decyzje, jako przedstawiciele rodziny w imieniu własnych dzieci. Pogarszają wzajemne relacje, kiedy skupiają się tak mocno na życiu własnych dzieci. Oddalają się od nich, zamiast być bliżej i je mądrze wspierać. Ten model funkcjonowania rodziny prowadzi do nagromadzenia dużej ilości stresu i negatywnych emocji. Relacje w takich rodzinach nie są źródłem satysfakcji (Elliott, 2009).

Nie rozmawiamy o problemach

Każdy żyje najlepiej jak potrafi, ale w życiu dzieją się różne rzeczy. Na część z nich nie mamy wpływu, inne jesteśmy w stanie zmienić, przepracować, a najpewniej o nich porozmawiać. W rodzinach anorektycznych problemy i konflikty są niemożliwe do omówienia. Traktowane jakby nigdy ich nie było, a przyjście dziecka do rodzica ze swoim problemem wiąże się ze wzbudzeniem u niego poczucia wstydu za poszukiwanie pomocy. Dzieci nie są uczone w sposób bezpieczny wyrażania swoich potrzeb, uczuć oraz rozmowy o emocjach, zwłaszcza tych trudnych (Garfinkel i in. 1983).

Unieważnianie

Zauważono również fakt, że unieważnianie emocji u dzieci może być zmienną pośredniczącą w rozwoju zaburzeń odżywiania (Hoffman i Weiss, 1984).

Nadopiekuńczość

Nadopiekuńczość przejawiana jako nadmierna troska o dzieci przez matkę, a także ze strony babci w końcu napotykana jest z niezgodną i sporem, które traktowane jest jako zdrada. Kobiety w tych rodzinach czują rodzaj konieczności duchowego oddania i poświęcenia się dla dobra swoich dzieci (Selvini Palazzoli 1974).

Konflikt rodzicielski

Konflikt rodzicielski, w tym zdrady czy rozwody, w które wciągane jest dziecko również może stanowić tło do rozwoju różnych zaburzeń odżywiania, ale samo w sobie nie jest do tego wystarczające. Można również zauważyć konieczność przejmowania zastępczych ról rodzicielskich przez dzieci. (Minuchin, 1974).

Wykorzystanie seksualne

Odrębną kwestią jest wykorzystanie seksualne, które bardzo często ma miejsce właśnie w rodzinie. Samo w sobie nie wystarczy do rozwoju zaburzeń odżywiania, ale znacznie zwiększa to ryzyko. Warto również podkreślić, że wykorzystanie seksualne nie jest niezbędne do rozwinięcia nieprawidłowej relacji z własnym ciałem, a w konsekwencji zaburzeń odżywiania (Kinzl, Traweger, Guenther i Biebl, 1994).

Wybitne ale w cieniu ojca

Osiągnięcia, potrzeba uwagi, uznania, szacunku, wizerunek własnej osoby są bardzo ważne i cenione w rodzinach, w których rozwinęły się zaburzenia odżywiania. Trzeba mieć talent, wzbudzać podziw, ale jednak nadal pozostawać pod cieniem ojca, który bardzo często jest autorytarny. Dzieci, a następnie nastolatki mogą nie otrzymywać konkretnych poleceń czy nie mieć stawianych wysoko wymagań, ale nagradzane są za wybitne osiągnięcia, postępy szkolne, czy w zajęciach dodatkowych (Stern i in., 1989).

Modelowanie

Skupiając się chwilę na samej wadze, ciekawym zjawiskiem jest projekcja rodzinna, rozumiana jako projekcja strachu przed wagą od rodzica tej samej płci (Bowen, 1992). Można zauważyć nadmierne przywiązanie do wielkości porcji żywności, krytykowanie swojego wyglądu, zmagania z kontrolą masy ciała, czy wręcz wzbudzanie lęku przed przyrostem masy ciała. Matka może tak traktować siebie i wtedy przekazuje swoje postawy i zachowania związane z jedzeniem oraz wagą. Dzieci uczą się na podstawie obserwacji, jak rodzice podchodzą do jedzenia, co może prowadzić do patologicznych wzorców odżywiania (Bruch, 1973). Są oczywiście też takie matki które jawnie krytykuja dziecko za wygląd, co w okresie dohrzewania jest szczególnie bolesne.

Anoreksja wieloczynnikowa

Podsumowując, tło rozwoju zaburzeń odżywiania bywa różne. Niezbędne są do tego również inne czynniki osobiste, genetyczne, a także środowiskowe spoza rodziny. Istotną rolę w obecnych czasach w rozwoju zaburzeń odżywiania rozgrywa także tło kulturowe. Nie sposób jest znaleźć rodzinę idealną, ani też taką, w której można by zaznaczyć wszystkie punkty z tego artykułu, można jednak zauważyć te, które w danej rodzinie powinny zostać omówione i nad którymi warto zacząć pracę, aby wszystkim członkom, a zwłaszcza dorastającym dziewczętom łatwiej było przejść tak trudny proces dojrzewania i izolacji.

źródła:

Jozefik, B. (2008). Koncepcja przywiązania a zaburzenia odżywiania się – teoria i empiria, 157-166. Psychiatria Polska, 42(2),
Bowen, M. (1992). Natural Systems Model. In L. G. Roberto (Ed.), Transgenerational family therapy (pp. 9–20). New York: Guilford.
Armstrong, J. G., & Roth, D. M. (1989). Attachment and separation difficulties in eating disorders: A preliminary investigation. International Journal of Eating Disorders, 8(2), 141–155
Minuchin, S. (1974). Families & family therapy. Harvard U. Press.
Bruch, H. (1973). Eating disorders: Obesity, anorexia nervosa, and the person within. New York: Basic Books. vMasterson J. Primary anorexia nervosa in the borderline adolescent. W: Hartocollis P, red. Borderline personality disorders. New York: International University Press; 1977. Sperling, Michael B, and William H Berman. Attachment in Adults : Clinical and Developmental Perspectives / Edited by Michael B. Sperling, William H. Berman ; Foreword by Robert S. Weiss. New York: Guilford Press, 1994. Print.
Stern, S.L., Dixon, K.N., Jones, D., Lake, M., Nemzer (1989), Family environment in anorexia nervosa and Bulimia. Int. J. Eat. Disord.,
Kinzl, J. F., Traweger, C., Guenther, V., & Biebl, W. (1994). Family background and sexual abuse associated with eating disorders. The American Journal of Psychiatry, 151(8),
Self-starvation : from the intrapsychic to the transpersonal approach to anorexia nervosa / Mara Selvini Palazzoli ; translated by Arnold Pomerans. (n.d.).
Hoffman, J.A. (1984). Psychological Separation of Late Adolescents From Their Parents. Journal of Counseling Psychology, 31, 170-178.
Garfinkel, P. E., Garner, D. M., Rose, J., Darby, P. L., Brandes, J. S., O’Hanlon, J., & Walsh, N. (1983). A comparison of characteristics in families of patients with anorexia nervosa and normal controls. Psychological Medicine, 13, 821–828
Elliott, J. C. (2010). Fathers, daughters, and anorexia nervosa. Perspectives in Psychiatric Care, 46(1),
Steiner-Adair, C.. (1990). The body politic: Normal female adolescent development and the development of eating disorders. Making Connections: The Relational Worlds of Adolescent Girls at Emma Willard School. 162-182.
Perosa, S. L., & Perosa, L. M. (1993). Relationships among Minuchin’s structural family model, identity achievement, and coping style. Journal of Counseling Psychology, 40(4), 479–489.
Sperling, M. B., & Berman, W. H. (1994). Attachment in adults: Clinical and Developmental Perspectives. Guilford Press. Parker, G., Tupling, H., & Brown, L. B. (1979). A parental bonding instrument. British Journal of Medical Psychology, 52(1),