Uniesiony róg perskiego dywanu, pod którym świeci miniaturowe osiedle

Regulacja emocji · Vivian Fiszer

Zamiatanie emocji pod dywan

Emocje pod dywanem się organizują.

Weźmy taką klasyczną polską niedzielę. Obiad. Rosół, ziemniaki, schabowy, ktoś znowu przywiózł zwiędłą sałatkę jarzynową.

Podcast Emocje

Wolisz słuchać? Ten tekst ma też wersję audio

Tylko że tym razem w rodzinie wydarzyło się coś okropnego. Śmierć, choroba, rozwód, wszystko jedno. Coś wielkiego. No i scena.

Kuzynka (ta z Hiszpanii, więc można jej wybaczyć brak obycia) pyta troskliwym głosem:

– No i jak tam?

Konsternacja. Ktoś zakrztusił się rosołem. Babcia ostentacyjnie poprawia obrus.

Stryj Józek (lecimy stereotypem, bo stereotypy nie biorą się znikąd):
Eee, wiesz, trzeba żyć dalej. Nie ma co się rozklejać.
(Pauza dla dramatycznego efektu) . Chcesz? (Pyta pro forma, bo już nalewa wódkę do kieliszków).

Prawie słychać zbiorowe westchnienie ulgi. Zagrożenie zażegnane. Nie będzie płaczu przy schabowym. Nie będzie tych, jak to się w tej rodzinie nazywa, nowoczesnych dziwactw i emocjonalnych ekshibicjonizmów. Można wrócić do tego, co naprawdę ważne: ceny mieszkań (skandal), młodzież, która nie czyta (tragedia), i oczywiście te przeklęte telefony (źródło wszystkich problemów ludzkości od 2007 roku, bo wcześniej winne było MTV).

Masz wrażenie, że wszyscy wokół udają Chucka Norrisa, dopóki nie rozpadną się na dywaniku w łazience, za zamkniętymi drzwiami i przy odkręconej wodzie, dla dodatkowej ściemy? Masz rację. I to nie dotyczy tylko facetów. To problem całego systemu. Od pokoleń pierze się nam mózgi, żebyśmy wierzyli w naszą cudowną racjonalność i prymat rozumu nad emocją. W świat, w którym emocje są co najwyżej opcjonalnym dodatkiem, czymś jak natka pietruszki w rosole: niby spoko, ale nie każdy lubi, w sumie nie jest konieczna, a niektórzy ją wręcz wypluwają.

Badacze regulacji emocji od lat opisują, jak chętnie sięgamy po strategie, które pomagają na pięć minut, a szkodzą na pięć lat (Aldao i in., 2010; Gross, 2015). W literaturze nazywa się je nieadaptacyjnymi strategiami regulacji emocji. Ja nazwałabym to po prostu zamiataniem syfu pod dywan. Tłumienie, unikanie, odcinanie się i ruminowanie, czyli mielenie w kółko jak stara frania, która dawno powinna trafić na śmietnik. Zamiast regulować emocje, traktujemy je jak natrętów do wyrzucenia i zapamiętale zamiatamy. Co jest nawet niezłym pomysłem, jeśli ktoś uważa skecze Monty Pythona za dobre źródło porad: jak żyć..

Co się dzieje z tłumionymi emocjami

Tylko że emocje mają na ten temat inne zdanie i pod dywanem wcale nie siedzą cicho. Emocje pod dywanem się organizują.

Najpierw rozglądają się, czy jest miejsce. Potem ściągają rodzinę. Potem urządzają mieszkanie: wieszają obrazki, stawiają rośliny doniczkowe, zamawiają pizzę. Po jakimś czasie pod dywanem stoi całe osiedle. Jest tam Smutek z 2019 roku, który myślał, że to tymczasowe, ale dawno załatwił stały meldunek i konto w lokalnym banku. Jest Złość, która zajęła największy pokój i głośno słucha muzyki, takiej, która ci się nie podoba, ale nie możesz poprosić, żeby ściszyła, bo w ogóle udajesz, że jej tam nie ma. Jest Wstyd, który nigdy nic nie mówi, ale zawsze jest: siedzi w kącie, notuje wszystko w małym zeszyciku i ocenia. I jest oczywiście Lęk, który został przewodniczącym wspólnoty mieszkaniowej, bo kto inny. Lęk uwielbia organizować, planować, przewidywać najgorsze scenariusze i wysyłać o drugiej w nocy maile z tematem: PILNE – przeczytać natychmiast.

Żyją sobie tam. Czekają.

Ale nie tylko czekają. Po drodze dają znać, że są.

Smutek od czasu do czasu przestawia ci meble w głowie: wstajesz rano i coś jest nie tak, tylko nie wiesz co. Złość podkręca ogrzewanie w najmniej odpowiednich momentach, na przykład kiedy ktoś w kolejce w Biedrze stoi za blisko. Wstyd co jakiś czas wystawia głowę spod dywanu i szepcze, że tamta rzecz sprzed siedmiu lat była jednak mega żenująca. A właściwie potwornie żenująca. I wszyscy o tym pamiętają. Wszyscy. Cała sala gimnastyczna z podstawówki pamięta. Lęk wysyła powiadomienia push o każdej porze, zazwyczaj bez treści, sama wibracja, żebyś pamiętał, że jest.

Ignorujesz. Przestępujesz przez dywan. Mówisz sobie, że to nic, że jesteś zmęczony, że to przez pogodę, że jutro będzie lepiej.

A potem, najczęściej w środku ważnej rozmowy, przy rodzinnym obiedzie albo o trzeciej w nocy przed jutrzejszą prezentacją, ktoś potknie się o dywan trochę za mocno. I wtedy wyłażą wszyscy naraz: z dobytkiem, z pretensjami, z dokumentacją zaległości sięgającą 2015 roku i z pełną listą rzeczy, które: nigdy nie zostały powiedziane.

I wtedy mówisz, że nie wiesz, skąd to się wzięło.

Chociaż dosłownie sam ich tam wepchnąłeś i dziwisz się, że próbują wyjść. (No sorry, ja też nie chciałabym mieszkać na stałe pod dywanem).

Tablica ogłoszeń · Wspólnota Mieszkaniowa „Pod Dywanem”

Lokal 1 · od 2019

Smutek

Stały meldunek, konto w lokalnym banku. Przestawia ci meble w głowie.

Lokal 2 · największy pokój

Złość

Głośna muzyka. Podkręca ogrzewanie, gdy ktoś w Biedrze stoi za blisko.

Lokal 3 · kąt przy oknie

Wstyd

Nic nie mówi. Notuje wszystko w małym zeszyciku i ocenia.

Zarząd

Lęk, przewodniczący

Maile z tematem PILNE, zwykle o drugiej w nocy.

Zebrania wspólnoty: codziennie, najczęściej o 3:00. Obecność obowiązkowa.

Skąd to emocjonalne kalectwo? Kulturowe tłumienie emocji

W Polsce zamontowano nam combo na poziomie hard: historia, religia, bieda, kult poświęcenia i bohaterskiego cierpienia. Nie przesadzaj, inni mają gorzej, weź się w garść powinno praktycznie wisieć w godle zamiast orła. Badacze emocji od dawna pokazują, że to kultura i historia ustalają, które uczucia wolno mieć, komu i w jakiej dawce (Barclay & Stearns, 2022; Vandekerckhove i in., 2008). Luuzik: nie jesteśmy jakoś szczególnie popaprani, a już na pewno nie z natury. Jesteśmy popaprani zgodnie z normą kulturową. A w kupie, jak wiadomo, raźniej.

Emocje to temat rzeka, a my mamy jeden tekst i ograniczoną pojemność na egzystencjalny ból d… duszy ;) Wybrałam więc cztery rzeczy, które mają praktyczne znaczenie dla każdego, kto żyje z innymi ludźmi, chciałby to przetrwać i nie żałować:

1

Jak i dlaczego zarażamy się emocjami

Emocjonalny covid: zero maseczek, pełna sala, wentylacja nie działa.

2

Koregulacja czy koruminacja

W obu siedzisz z kimś bliskim i jest wam źle. W pierwszej idziecie powoli w stronę tęczy. W drugiej kopiecie prosto do Hadesu i myślicie, że to terapia (Rose, 2002; Rose i in., 2007).

3

Empatia czy zalanie, które się pod nią podszywa

Nie mogę pomagać starszym- za mocno to przeżywam to nie empatia, tylko brak regulacji z dobrymi intencjami (Hatfield i in., 1993; López-Pérez & Ambrona, 2015).

4

Jak ogarnąć emocje, nie rozwalając bliskich

Nie chodzi o bycie mnichem z Excelem do zarządzania nastrojem. Chodzi o narzędzia, zanim dywan znowu zacznie się buntować.

Płeć nikogo tu nie chroni. Patriarchalna kultura zrobiła nam wszystkim lipę z emocjami: mężczyzn nauczyła nie czuć, kobiety czuć za wszystkich i jeszcze przepraszać, że za bardzo (Chaplin, 2015; Vandekerckhove i in., 2008). Efekt? W związkach, rodzinach i przyjaźniach mamy cały wachlarz: od ludzi, którzy nic nie czują, po tych, którzy czują za wszystkich i jeszcze im się za to dostaje.

Jeśli więc teraz, czytając, czujesz się trochę wyśmiany, trochę rozpoznana, to gratulacje. Znaczy, że wytresowano cię dokładnie tak samo jak resztę z nas.

Emocje są dla słabych? Skąd się wziął ten mit

Patriarchat to nie tylko gość, który nigdy nie płacze i gasi pety na języku. To także kobieta, która ma być miła, urocza, uśmiechnięta, generalnie drama-free , z szarlotką w ręku i perfekcyjnym makijażem. Zasady są proste: On ma nie czuć. Ona ma czuć, ale tak, żeby nikomu nie przeszkadzać.

Weźmy stryja Józka i jego żonę, ciocię Halinkę, bo i tak już siedzą przy tym stole.

Józek wypełnia normy męskości co do joty. Badania nad tymi normami opisują prawdziwego mężczyznę jako racjonalnego, samowystarczalnego, odpornego i niepokazującego słabości (Levant & Richmond, 2007; Mahalik i in., 2003). Józek nie płakał na pogrzebie własnego ojca, bo ktoś musiał przecież ogarnąć catering. Mężczyźni rzeczywiście częściej niż kobiety deklarują tłumienie ekspresji emocji (Gross & John, 2003). Świetnie, tylko że ludzkie ciało nie jest tym zachwycone. Tłumienie nie zmniejsza przykrych emocji, za to podkręca pobudzenie fizjologiczne (Gross & Levenson, 1997), a na dłuższą metę wiąże się z gorszym samopoczuciem i gorszymi relacjami (Gross & John, 2003). Józek nie czuje. Józek ma za to nadciśnienie, zgagę i trzecią kłótnię z sąsiadem o miedzę. Wszystko to przecież zupełnie niepowiązane.

Halinka dostała inną instrukcję. Ona czuć może, a nawet musi: za męża, za dzieci, za teściową i za psa. Nie wolno jej tylko jednego: złości. Bo złość nie przystoi, no i piękności szkodzi a poza tym kobieta zezłoszczona to histeryczka. Dziewczynki od małego są socjalizowane do tłumienia złości i buntu, a zachęcane do smutku, lęku i dbania o cudze samopoczucie (Chaplin, 2015). Dorosłe kobiety częściej niż mężczyźni ruminują, czyli mielą problemy w głowie, co wiąże się z wyższym ryzykiem depresji i lęku (Nolen-Hoeksema i in., 2008). Opisano nawet osobny wzorzec uciszania siebie: rezygnowania z własnego zdania i własnej złości po to, żeby utrzymać relację i święty spokój. Ten wzorzec także wiąże się z depresją (Jack & Dill, 1992).

Czyli Józek nie czuje, bo to niemęskie. Halinka nie czuje złości, bo nie wypada. Genialna para. Emocjonalny duet, w którym nikt nie śpiewa.

Instrukcja obsługi: Józek

On ma nie czuć

  • Wolno: złość, dumę i „zmęczenie”.
  • Zakazane: smutek, lęk, łzy.
  • Ujście: kieliszek, telewizor, ciśnienie.

Instrukcja obsługi: Halinka

Ona ma czuć po cichu

  • Wolno: smutek, troskę, poczucie winy.
  • Zakazane: złość i sprzeciw.
  • Ujście: sufit o czwartej nad ranem.

A że rzeczy nie znikają, tylko zmieniają adres, każde z nich ma swoje ujście. Mężczyźni częściej regulują emocje alkoholem i odcięciem, kobiety częściej ruminacją (Nolen-Hoeksema, 2012). Józek ma więc kieliszek i telewizor, Halinka ma sufit, w który patrzy o czwartej nad ranem. Patriarchalna kultura robi z emocji wroga dla wszystkich, tylko rozdaje różne instrukcje obsługi. On ma udawać, że emocji nie ma. Ona ma udawać, że wszystko jest w porządku, nawet jeśli od trzech tygodni nie śpi.

Kombatanci, czyli inni mają gorzej: unieważnianie emocji

My w Polsce to akurat wiemy, że inni mają gorzej. Wiemy to do szpiku kości. Naprawdę, nie trzeba nam tego przypominać, było w elementarzu, potem na religii, na historii, w przemowach polityków, w lekturach obowiązkowych i w sercach. Przesiąka nas jak wilgoć przez kolejne pokolenia.

Bo co ja mam się porównywać z moją babcią? Kiedy miała kilka lat, szczuplutkie rączki, kawałek pola i małą łopatkę. A w tym polu rzeczy, które kiedyś oddychały, myślały, były ludźmi. Potomkowie Adama i Ewy po których zostały fragmenty, które jej, małej i bogobojnej, kazano zakopywać. Łopatką. ..

Więc to robiła i szła dalej. Po prostu szła. Bo co miała zrobić? Tak się robiło. Inni mieli gorzej.

Następne pokolenie dostało swoją wersję: wy nie wiecie, jak to było, kiedy w sklepie był tylko ocet, do tego wszystko na kartki, wielogodzinne kolejki, a stan wojenny sączył się w codzienność jak dreszcz.
Cieszę się (w stylu czarnej komedii oczywiście), że kolejne pokolenia też dostaną swoją porcję.
Mamo, koszmar, trzy godziny bez AI, dramat totalny – powie ktoś za 10 lat, a matka podniesie głowę znad swoich spraw i odpowie:
Co ty możesz o tym wiedzieć? Za moich czasów AI w ogóle nie było. A poza tym pandemia. Co ty wiesz. I tak to się kręci.

Unieważnienie zawsze w cenie, przechodzi z pokolenia na pokolenie jak srebrna zastawa, której nikt nie używa.

W takiej kulturze cierpienie staje się walutą moralną. Kto więcej wycierpiał, ten ma rację. A emocje, które nie pasują do narracji o dzielnym znoszeniu losu, są luksusem, na który porządnego człowieka nie stać.

To nie jest tylko felietonowa przesada. De Leersnyder, Mesquita i Boiger (2013) pokazali, że kultura reguluje nasze emocje na trzech piętrach jednocześnie:

Piętro 3

Strukturalne

Kto ustalił, że złość to problem, smutek to słabość, a odcięcie i odrętwienie to dojrzałość?

Piętro 2

Relacyjne

Czy mogę powiedzieć, że mi źle, czy znowu mam być miła i uśmiechnięta?

Parter

Indywidualne

Czy w ogóle wolno mi poczuć, że coś jest nie tak?

Trzy piętra naraz. To nie jest subtelne kierowanie, tylko betonowa konstrukcja ze snajperskimi wieżyczkami. Ściany z oczekiwań, kraty ze wstydu. Zbudowane porządnie, zamknięte na głucho.

I nikt nas tego nie uczył wprost. Nikt nie siadał z nami przy tablicy z napisem LĘK = SŁABOŚĆ = WSTYD = MILCZ. Tego uczy się inaczej: uniesioną brwią ojca, westchnieniem matki, milczeniem ciotki i wiecznym tylko bez histerii. Powtarzane tak długo, aż przestaliśmy dramatyzować, potem okazywać, w końcu nawet czuć. A raczej tak nam się wydawało.

Ciało, które mówi za nas: somatyzacja i lęk

Kiedy rozmawiam z ludźmi o seksizmie, wszyscy zachowują się tak, jakbym wyciągnęła z szafy gnijącego trupa. Każdy szczerze wierzy, że jest ponad to. W świecie sojowego latte przecież nie ma czegoś takiego jak kultura, która nas formuje, są tylko świadome wybory. Tymczasem te rzeczy są niewidzialne. Możemy czytać książki, analizować siebie, opowiadać przy winie o równości, ale jeśli nie powiemy sobie: tak, we mnie też to jest, nie ruszymy z miejsca.

Kultura to nie mgła nad rzeką, którą wystarczy przeczekać i nie szalik, który można zdjąć. Kultura jest jak DNA: nie da się być na nią odpornym, niezależnie od tego, ile książek przeczytaliśmy i jakie TikToki oglądamy. Lekcje religii, na które chodziliśmy i te na które nie chodziliśmy, wszystko odciska ślad. Jak w każdym problemie, pierwszym krokiem jest przyznanie, że problem istnieje. I to nie tylko u tych z drugiej strony sejmowej sali, tylko wszędzie. Także w nas. Własny cień jest zawsze najdłuższy.

Kiedy słowa są zakazane, mówi ciało

Skoro słowa są zakazane, ciało mówi jedynym językiem, jaki mu został. Bólem. Uciskiem. Kłuciem w klatce piersiowej o trzeciej w nocy, kiedy leżysz i nie wiesz już, czy to serce, czy strach, czy jedno i drugie. W kulturach, w których o cierpieniu psychicznym mówić nie wypada, ludzie częściej wyrażają je przez objawy cielesne. To nie udawanie, tylko lokalny dialekt cierpienia: łatwiej powiedzieć boli mnie żołądek niż jestem przerażona i samotna (Kirmayer & Young, 1998). Stąd w polskich domach klasyki gatunku: to serce, a nie żadne nerwy i to nie lęk, to kręgosłup mnie wykańcza.

Ułańska dusza przetrwa wszystko. Przeżyliśmy rozbiory, wojny, komunizm, lata dziewięćdziesiąte i Black Friday w Ikei. Ale przetrwanie ma swoją cenę i płaci się ją dokładnie tutaj: w ciszy między nic mi nie jest a tym, co naprawdę czujesz.

Ból w klatce piersiowej a lęk

A teraz wróćmy do rzeczywistości, bo rzeczywistość jest bezlitosna.

Liczby z izby przyjęć

1 na 4

Pacjentów z bólem w klatce piersiowej spełniało kryteria zaburzenia panicznego. Lekarze dyżurni niemal nigdy tego nie rozpoznawali.

Fleet i in., 1996

44% → 7,4%

Tylu pacjentów z niewyjaśnionym bólem w klatce miało lęk o charakterze napadów paniki. Tylu z nich rozpoznali lekarze ratunkowi.

Foldes-Busque i in., 2011

82,73%

Osób, które same zgłosiły się na SOR w Opolu, miało w kwestionariuszu wynik wskazujący na wyraźny lęk. Najczęstszy powód wizyty: ból i pieczenie w klatce.

Lisowska i in., 2020; n = 110

Co 4 człowiek siedzący na twardym szpitalnym krześle z ręką przyciśniętą do mostka nie miał problemu z sercem. Miał problem z czymś, czego nikt go nie nauczył nazywać.

Pomyśl o tym przez chwilę.

System, który ma cię leczyć, działa w tej samej kulturze. Też go nauczono, że pewne rzeczy to: prawdziwa choroba, a inne to: niech pani się mniej stresuje. Kultura uczy tłumić. Ciało zaczyna mówić bólem. Pacjent idzie na SOR z sercem. Lekarz, wychowany w tej samej kulturze, szuka zawału. Nie znajduje. Odsyła do domu. Koło się zamyka. I wracasz z zaświadczeniem, że serce w porządku, ale z tym samym uciskiem w klatce, który cię obudził.

Więcej o tym, jak stres odzywa się w ciele: Ciało i stres, somatyzacje.

Interocepcja: czy słyszysz swoje ciało?

Jest jeszcze jedna warstwa. Interocepcja to zdolność odczuwania i odczytywania sygnałów z własnego ciała: bicia serca, oddechu, napięcia w brzuchu. Badania łączą ją ściśle z przeżywaniem emocji (Garfinkel & Critchley, 2013), a trudności z rozpoznawaniem własnych uczuć częściej idą w parze ze słabszym odczytywaniem sygnałów z ciała (Brewer i in., 2016). Mówiąc prościej: jeśli od dziecka uczysz się nie czuć, możesz gorzej rozumieć, co twoje ciało próbuje ci powiedzieć. I wtedy każdy sygnał alarmowy staje się zagadką kryminalną, którą rozwiązujesz w środku nocy, sama i bez narzędzi.

Nikt ci nie powiedział, że interocepcję da się ćwiczyć. Badania nad treningiem interoceptywnym dopiero raczkują, ale pierwsze wyniki są obiecujące: w jednym z badań taki trening zmniejszał lęk u dorosłych osób autystycznych (Quadt i in., 2021). To, co czujesz w ciele, ma nazwę i ma sens.

Nie piszę tego po to, żebyś bał się swojego lęku jeszcze bardziej. Piszę po to, żebyś przestał go mylić z kręgosłupem.

Ważne: ból w klatce piersiowej zawsze najpierw konsultujemy z lekarzem. Lęk to wniosek po wykluczeniu zawału, a nie zamiast.

Twoje ciało nie kłamie. Zostało tylko nauczone mówić szeptem.

Jak rodziny uczą nas dysregulacji emocji

Dzieci rodzą się z układem nerwowym, który przypomina niedokończony program. Dopisuje się go w relacji. Regulacja emocji rozwija się w kontakcie z opiekunami: przez to, jak sami regulują siebie, jak reagują na emocje dziecka i jaki klimat panuje w domu (Morris i in., 2007; Thompson, 2011). Jeśli rodzic potrafi uspokoić siebie i dziecko, dziecko uczy się, że emocja jest sygnałem, a nie masakrą. Jeśli rodzic reaguje zaprzeczeniem, zawstydzaniem albo paniką, dziecko uczy się, że emocja to zagrożenie.

Typowe komunikaty wychowawcze działają jak kurs antyregulacji:

Słownik rodzinny, wydanie polskie

„Nie płacz, nie ma powodu”

Twoje uczucia są błędem pomiaru.

„Przestań się złościć, bo mnie zdenerwujesz”

Twoje emocje są niebezpieczne dla dorosłego.

„Jak będziesz marudzić, nikt cię nie polubi”

Zakop swoje potrzeby, jeśli chcesz przetrwać.

Badania nad tak zwanym coachingiem emocjonalnym pokazują, że dzieci, którym rodzice pomagają zauważać, nazywać i rozumieć emocje, lepiej radzą sobie później z regulacją, relacjami i stresem (Gottman i in., 1997). Dzieci z domów, w których emocje się bagatelizuje, wyśmiewa albo karze, mają większe ryzyko lęku, depresji i problemów z agresją (Morris i in., 2007).

Dzieci nie czytają podręczników regulacji emocji. Za to z fascynującą uwagą obserwują dorosłych, którzy mówią nic się nie stało głosem człowieka, któremu właśnie coś się stało. W badaniu 379 dzieci i nastolatków w wieku 9–19 lat to, jak często matka tłumiła ekspresję emocji, istotnie przewidywało tłumienie u dziecka (Bariola i in., 2012). Jeśli w domu emocje wolno mieć wyłącznie po cichu, dziecko może wyrosnąć na eksperta od kamiennej twarzy przy kolacji.

Zanim jednak ogłosimy, że wszystko to wina matek: u ojców takiego związku nie stwierdzono (Bariola i in., 2012). Badanie pokazuje zależność statystyczną, a nie to, że dziecko kopiuje rodzica jak kserokopiarka z emocjami Autorzy podejrzewają socjalizację emocji, ale sam wynik nie rozstrzyga mechanizmu. Możliwe też, że to po prostu matki częściej były na miejscu, kiedy coś się działo. Co samo w sobie mówi coś o podziale emocjonalnej roboty w polskim domu.

Repertuar zakazów różni się w zależności od płci dziecka. Synom częściej blokuje się smutek i lęk (bądź mężczyzną), córkom złość i asertywność (nie bądź taką egoistką) (Chaplin, 2015). Czyli nikt tu nie wygrywa. Wszyscy wchodzimy w dorosłość z mózgiem, który nie ma instrukcji obsługi własnych emocji, tylko listę zakazów i kilka memów.

Trzy rodzinne szkoły czucia

Na podstawie przeglądów badań nad rodziną (Cummings & Davies, 1994; Morris i in., 2007) da się opisać kilka dość typowych domowych klimatów. To nie są kategorie diagnostyczne, raczej szkice, w których łatwo się rozpoznać.

Dom bez filtra

Wszyscy na wszystkich krzyczą, nikt nie reguluje napięcia, zanim je na kogoś wyrzuci. Konflikty są częste, głośne i rzadko się czymś kończą.

Dziecko uczy się

Emocje to stan wojny. Trzeba atakować albo się chować.

Dom-muzeum

O trudnych sprawach się nie mówi. Emocje wychodzą jako ironia albo choroba. Kiedy ktoś płacze, idzie się zrobić herbatę. Dywan grubszy niż ściany.

Dziecko uczy się

Emocje oficjalnie nie istnieją, a z tym, co czuje mocno, zostaje samo.

Dom martyrologiczny

Rozmawia się dużo, ale wyłącznie o tym, jak było ciężko, jak jest ciężko i jak będzie gorzej. Mało działania, dużo krzywdy.

Dziecko uczy się

Życie to walka. Emocje liczą się, gdy są ciężkie. Radość to właściwie zdrada.

Te linie dziedziczenia widać gołym okiem. Babcia opowiada o krzywdach, matka przejmuje nawyk i ćwiczy go w małżeństwie, córka uczy się, że prawdziwa bliskość to wspólne rozdrapywanie ran bez opatrunku. Dziadek odcina się i pije, ojciec odcina się i pracuje, syn ma trzydzieści lat i na cały swój świat wewnętrzny jedno słowo: zmęczony. Badacze socjalizacji emocji podkreślają, że dzieci nie dziedziczą wyłącznie genetycznej podatności na lęk czy depresję. Dziedziczą całe skrypty: jak reagować, gdy ktoś płacze, jak mówić (albo nie mówić) o uczuciach, kiedy się wycofać, a kiedy atakować (Eisenberg, 2020; Eisenberg i in., 1998).

W polskich domach dywan przechodzi z pokolenia na pokolenie razem z lokatorami. W spadku dostaje się nie tylko meblościankę i serwis na dwanaście osób, ale też Lęk, który przewodniczy rodzinnej wspólnocie od czasów wojny i nie zamierza oddać stanowiska. Babcia zamiatała pod ziemię to, czego nie dało się unieść. My zamiatamy pod dywan to, czego nikt nas nie nauczył nieść. Ten sam ruch ręki, tylko miotła mniejsza.

Skoro regulacja emocji jest wyuczona, nie jest wyrokiem. Większość z nas odziedziczyła rodzinny zestaw narzędzi, w którym zamiast młotka i śrubokręta leżą głównie milczenie, ironia i temat zastępczy. Nie wybieraliśmy go, ale możemy wymieniać jego elementy. Bez udawania, że to proste, i bez oskarżania rodziców, którzy najpewniej dostali go w prezencie od swoich. Zła wiadomość jest taka, że nikt tego skryptu nie przepisze za nas.

Regulacja emocji: regulować, a nie mordować

Psychologia ma piękne definicje regulacji emocji, ale większość brzmi jak instrukcja obsługi pralki. Najprościej: regulacja emocji to wszystkie sposoby, którymi wpływasz na to, jakie emocje odczuwasz, kiedy i jak długo, oraz co z nimi potem robisz (Gross, 2015). James Gross zaproponował model, według którego możemy wpływać na emocje na kilku etapach: wybierając sytuacje, zmieniając je, kierując uwagę, zmieniając interpretację, a na końcu modulując samą reakcję (Gross, 2002, 2015).

Regulacja to nie

  • „nieczucie”,
  • „wyciszenie się do zera”,
  • bycie „zawsze spokojną jak jezioro w folderze biura podróży”.

Regulacja to raczej

  • rozumieć, co się we mnie dzieje,
  • umieć wyhamować, zanim kogoś psychicznie rozjadę,
  • umieć siebie uspokoić albo zmotywować,
  • umieć wrócić do równowagi po burzy.

To, że coś zmniejsza cierpienie na krótką metę, nie znaczy, że działa długoterminowo. Metaanaliza Aldao, Nolen-Hoeksemy i Schweizer (2010) pokazała wyraźnie, które strategie są złymi kolegami. Ruminacja, unikanie i tłumienie wiązały się z objawami lęku, depresji i innych zaburzeń. Rozwiązywanie problemów, przewartościowanie i akceptacja szły w drugą stronę, choć te związki były słabsze, niż chcieliby autorzy poradników. Szkodliwe strategie szkodzą więc bardziej, niż dobre pomagają. Przykre, ale uczciwe.

Zwykle pomagają

Przewartościowanie

„To trudne, ale mogę się z tego czegoś dowiedzieć” zamiast „to dowód, że jestem beznadziejny” (Gross & John, 2003).

Akceptacja

„Jest mi cholernie smutno i to ma sens” zamiast wojny z emocją (Hayes i in., 2011).

Szukanie wsparcia

U kogoś, kto uspokaja, a nie nakręca. Do tej różnicy jeszcze wrócimy, bo cały ten tekst o niej jest.

Rozwiązywanie problemów

Tam, gdzie się da, zamiast mielenia w głowie.

Robią z mózgu kompot

Tłumienie

Udawanie, że nie czuję, kiedy ciało wariuje (Gross & Levenson, 1997). Siadasz na dywanie całym ciężarem, żeby się nie ruszał. Lokatorzy pod spodem dostają duszności.

Ruminacja

Przeżuwanie tego samego bez ruchu naprzód (Nolen-Hoeksema i in., 2008). Zebranie wspólnoty do trzeciej w nocy, przewodniczy Lęk, jedyny punkt obrad: „co jeszcze może pójść źle”.

Unikanie

Uciekanie od ludzi, rozmów i miejsc, które mogą coś poruszyć (Aldao i in., 2010). Obchodzisz dywan szerokim łukiem, aż przestajesz wchodzić do własnego salonu.

Badania sugerują przy tym, że kluczowa jest elastyczność: nie jedna najlepsza strategia, tylko umiejętność dobrania narzędzia do sytuacji (Aldao i in., 2015). Czasami trzeba się zdystansować, czasami pobyć w smutku, a czasami po prostu iść na spacer i nie myśleć.

W polskim klimacie szczególnie popularne jest combo: tłumienie + żart + alkohol + Netflix do trzeciej w nocy. Czy to działa? Owszem, w tym sensie, że można od siebie uciec na parę godzin. Tyle że tłumienie podnosi pobudzenie fizjologiczne i nie zmniejsza przykrych uczuć (Gross & Levenson, 1997). Nie usuwa złego nastroju, tylko go konserwuje, jak ogórki. Lokatorzy spod dywanu dostają kolejny rok najmu gratis.

Zarażanie emocjami: emocjonalna grypa bez L4

Znasz to. Wracasz do domu w całkiem znośnym nastroju, na skali od: mam dość wszystkiego do: da się żyć jesteś na radosnym sześć na dziesięć. Wchodzisz do mieszkania, a w kuchni siedzi partner z miną: wszyscy mnie zdradzili, łącznie z pogodą i lodówką. Po kwadransie czujesz się, jakby ktoś spuścił ci powietrze z duszy.

To nie magia ani: moja empatia jest za mocna. To zjawisko ma nazwę: zarażanie się emocjami. Elaine Hatfield i współpracownicy opisali je jako skłonność do automatycznego naśladowania mimiki, głosu, postawy i ruchów drugiej osoby, a przez to do emocjonalnego zbiegania się z jej stanem (Hatfield i in., 1993). Dzieje się to szybko i zwykle bez udziału świadomości (Prochazkova & Kret, 2017). Z kimś wiecznie spiętym nasz układ nerwowy lubi robić kopiuj-wklej.

Jedno z proponowanych wyjaśnień brzmi tak: najpierw nieświadomie kopiujemy cudzą minę albo ton głosu, a potem własne ciało melduje mózgowi, że chyba jesteśmy zestresowani, smutni albo wkurzeni (Hatfield i in., 1993). Tu trzeba uczciwie dodać, że ta część teorii jest dyskutowana. Duża, wielolaboratoryjna replikacja klasycznego badania nad wpływem mimiki na emocje nie potwierdziła oryginalnego wyniku, choć jej autorzy podkreślają, że to nie obala całej hipotezy (Wagenmakers i in., 2016). Mózg czasami słucha ciała, a czasami robi, co chce, więc cały mechanizm przypomina mniej mądry zegarek, a bardziej głuchy telefon. Samo zarażanie się nastrojami jest za to zjawiskiem dobrze opisanym.

Zarażamy się w parach (on wraca wkurzony z pracy, po godzinie ona też jest w gotowości bojowej), w rodzinach (rodzic jest spanikowany, dziecko się nakręca albo zamarza) i w przyjaźniach (spotykasz kogoś, kto narzeka, i po dwóch godzinach całe życie wygląda jak katastrofa). To bywa piękne, bo daje poczucie bycia na tej samej fali. Bywa też groźne, bo pozwala wspólnie tonąć w lęku, złości albo beznadziei.

Weźmy Józka, który wraca z warsztatu po awanturze z klientem. Nic nie mówi, trzaska szafką. Halinka miała neutralny dzień, ale po dwudziestu minutach jest drażliwa i napięta. Wieczorem kłócą się o to, kto nie wyrzucił śmieci, jakby chodziło o wydarzenie na skalę światową. Co się stało? Halinka złapała jego napięcie. Żadne z nich go nie nazwało. Więc napięcie znalazło sobie pierwszy lepszy pretekst. Śmieci są zawsze pod ręką.

Ogłoszenie wspólnoty

W bloku ściany są cienkie. Kiedy Józek trzaska szafką, jego Złość puszcza muzykę tak głośno, że u Halinki pod dywanem budzi się Lęk i zaczyna rozsyłać maile. Na tym w gruncie rzeczy polega zarażanie emocjami: cudzy lokatorzy nie wprowadzają się do ciebie, tylko budzą twoich.

Złapałam, ale kichać nie muszę: jak nie przejmować cudzych emocji

I tu zdanie, które warto sobie wytatuować mentalnie na czole: to, że złapałam czyjeś emocje, nie czyni tej osoby odpowiedzialną za to, co z nimi zrobię. Można zarazić się czyimś nastrojem tak jak czyimś kaszlem w tramwaju. Ale to, czy potem będziemy kichać innym w twarz, czy zasłonimy usta, jest już naszą robotą.

W związkach i rodzinach kluczowy problem brzmi zwykle: Źle się czuję, bo TY. Psychologia jest mniej romantyczna. Emocja często pojawia się szybko i bez naszej zgody, ale mamy wpływ na to, w jakie sytuacje wchodzimy, na co patrzymy, jak to interpretujemy i co robimy, kiedy emocja już jest (Gross, 2015). Tak, możesz złapać czyjś nastrój. Tak, czyjś styl bycia może otwierać w tobie stare rany. Ale to nie zwalnia z odpowiedzialności za to, jak się zachowasz wobec drugiej osoby.

Zamiast Przez ciebie się tak czuję! można spróbować: Kiedy rozmawiamy w takim napięciu, robi mi się ciasno w klatce i mam ochotę wyjść z pokoju. Potrzebuję chwili, żeby się uspokoić, i wrócę do tej rozmowy. Badania nad konfliktami w parach od lat pokazują, że atakowanie osoby (ty zawsze, ty nigdy) eskaluje konflikt znacznie bardziej niż mówienie o konkretnym zachowaniu i jego skutkach (Gottman, 1994). Nie chodzi o to, że wszystko jest twoją winą. Chodzi o to, że tylko tą częścią możesz realnie zarządzać.

Emocje w relacji krążą w obiegu zamkniętym. To, co czuje i robi jedna osoba, wpływa na drugą, a jej reakcja wraca jak bumerang (Snyder i in., 2006). Zobaczmy to na przykładzie.

Józek wraca przeciążony i odpowiada półsłówkami. Halinka odbiera to jako brak zainteresowania, więc milknie. Józek odczytuje jej milczenie jako obrazę i całkiem przestaje się odzywać. Halinka jest już pewna, że on ma jej dość. Józek jest pewien, że ona obraziła się na niego za samo istnienie. Przez chwilę każde siedzi w swoim kącie, z własną wersją wydarzeń i statusem jedynego wiarygodnego świadka.

Tak to się kręci aż do rozwodu albo terapii, co kto woli.

Wersja z naprawą nie zaczyna się od bezbłędnego początku, tylko od powrotu:

Halinka

Słuchaj, chyba się nakręciliśmy. Zrobiło mi się przykro, kiedy odpowiadałeś półsłówkami. Uznałam, że nie chcesz ze mną gadać, i sama zamilkłam.

Józek

A ja uznałem, że się obraziłaś, i też się wycofałem. Jestem dziś wykończony. Mogłem to powiedzieć, zamiast liczyć, że się domyślisz.

Halinka

Ja też mogłam zapytać. Nadal jest mi trochę przykro, ale już rozumiem, co się stało.

Józek

Daj mi dwadzieścia minut, żebym ochłonął. Zrobię herbatę i pogadamy?

Nie muszą ustalać, kto pierwszy przestał się odzywać. Wystarczy: Poczekaj, coś sobie dopowiedzieliśmy, spróbujmy jeszcze raz. Bez chóru aniołów, bez nagłego olśnienia i bez dyplomu z dojrzałości emocjonalnej. (Tak, wiem, że Józek przy tym stole od obiadu nie powiedziałby tego wszystkiego nawet pod groźbą odebrania pilota. Dlatego to jest przykład, a nie reportaż).

Uwaga na toksyny

Ten przykład dotyczy nieporozumienia, a nie sytuacji, w której pojawia się krzyk, poniżanie albo długotrwałe karanie milczeniem. Wzajemny wpływ nie oznacza równej odpowiedzialności za każde zachowanie. Krzyk skierowany na drugą osobę i jej chwilowe zastygnięcie nie są równorzędnymi elementami konfliktu. Reakcja obronna, w tym zamarcie, może uruchamiać się automatycznie, poza kontrolą (Kozlowska i in., 2015). Przemoc w związku to osobna kategoria, z osobną dynamiką, i nie tłumaczy się jej wspólną spiralą (Kelly & Johnson, 2008).

Z milczeniem też potrzebujemy rozróżnienia. Nie dam rady teraz rozmawiać, wróćmy do tego jutro rano to coś zupełnie innego niż nieodzywanie się do następnego dnia bez słowa wyjaśnienia. Gottman radzi, żeby przy emocjonalnym zalaniu robić przerwę trwającą co najmniej dwadzieścia minut, bo mniej więcej tyle potrzebuje ciało, żeby zejść z obrotów, ale zawsze z umówionym powrotem (Gottman & Silver, 1999). Partner nie powinien musieć wróżyć z fusów po wczorajszej kawie, kiedy skończy się konflikt.

Krzyk i długotrwałe wycofanie zasługują na osobny tekst. Tutaj zostańmy przy dwóch osobach, które dopowiadają sobie cudze intencje, a potem próbują te domysły sprawdzić.

Zdrowa wersja odpowiedzialności brzmi mniej więcej tak:

Ja

odpowiadam za to, jak reguluję swoje emocje.

Ty

odpowiadasz za to, jak regulujesz swoje.

My

mamy wpływ na klimat, który tworzymy między nami.

I tu znów wychodzi patriarchalny podział ról. Część ludzi nauczyła się odcinać (to nie moje, nic nie czuję), a część brać odpowiedzialność za wszystkich (jak on się źle czuje, to pewnie moja wina). Halinka wyniosła z domu przekonanie, że odpowiada za nastrój męża, dzieci, rodziców i psa. Józek, wychowany na odcięciu, reaguje na jej łzy tekstem: No i znowu płaczesz, ja tego nie wytrzymuję. Z jednej strony: to wszystko moje, muszę wszystkich ratować, z drugiej: to nie moje, nie mam siły na te twoje emocje. Dwie strategie, zero regulacji, za to pełna synchronizacja nieszczęścia.

Koregulacja: kiedy czyjś układ nerwowy trzyma twój za rękę

Koregulacja to zjawisko, które powinno wisieć na billboardach, a nie tylko w podręcznikach. To proces, w którym stany emocjonalne dwóch bliskich osób wzajemnie się kołyszą i w efekcie obie wracają do względnej równowagi (Butler & Randall, 2013). W praktyce wygląda to tak, że twój układ nerwowy uspokaja się w kontakcie z kimś: z jego obecnością, głosem, spojrzeniem, dotykiem.

Z laboratorium

I tu nie ma przenośni. W słynnym badaniu Coana, Schaefer i Davidsona (2006) zamężne kobiety leżały w skanerze fMRI i czekały na możliwy, łagodny wstrząs elektryczny. Trzymały przy tym za rękę męża, obcego mężczyznę albo nikogo. Kiedy trzymały męża, aktywność układów mózgu odpowiedzialnych za reakcję na zagrożenie wyraźnie spadała. Ręka obcego też trochę pomagała, choć mniej. A im lepsza była jakość małżeństwa, tym mocniej mózg odpuszczał alarm.

Ktoś dosłownie trzymał ich układ nerwowy za rękę. I liczyło się, kto to był.

Dziecko płacze, dorosły bierze je na ręce, mówi spokojnym głosem, kołysze. Układ nerwowy dziecka się reguluje, a dziecko uczy się przy okazji, że świat nie jest wyłącznie chaosem. To koregulacja w wersji podstawowej. Dorosły przychodzi do przyjaciółki roztrzęsiony, a ona słucha, nie panikuje, mówi spokojnie. Napięcie spada, chaos w głowie trochę się porządkuje. To ta sama koregulacja, tylko z większym bagażem.

Para

Halinka wraca rozdygotana, bo kierowniczka zrobiła jej publiczną egzekucję przy całym dziale.

Źle

„Przesadzasz, normalna uwaga, nie rób scen”. Napięcie rośnie, dochodzi wstyd. Wstyd spod dywanu zapisuje w zeszycie: kolejny dowód.

Lepiej

„Widzę, że jesteś cała spięta. Chcesz opowiedzieć? Zrobię herbatę, usiądźmy”. Sygnał: nie jestem z tym sama.

Przyjaźń

Przyjaciółka dzwoni w kryzysie po rozstaniu.

Źle

„No mówiłam ci, że to dupek, a ty swoje”. Zero regulacji, za to bonusowe samooskarżanie.

Lepiej

„Słyszę, jak ci ciężko. Jestem, pogadajmy. A potem zobaczymy, co dalej”. Ukojenie plus delikatny kierunek.

Badania nad responsywnością partnera pokazują, że kiedy czujemy, że ktoś nas rozumie, docenia i odpowiada na nasze potrzeby, rośnie satysfakcja ze związku i poczucie bezpieczeństwa (Reis i in., 2004). Wsparcie społeczne jest jednym z lepiej udokumentowanych czynników chroniących przed skutkami stresu dla zdrowia psychicznego i fizycznego (Taylor, 2011). Koregulacja to więc obecność, uznanie emocji i względny spokój po drugiej stronie. Tyle i aż tyle.

W języku naszego osiedla koregulacja to ktoś, kto pomaga ci podnieść róg dywanu. Nie wyrzuca lokatorów na bruk i nie udaje, że ich nie widzi. Siada obok i mówi: dobra, niech wychodzą po kolei, ja tu posiedzę. Smutek wychodzi pierwszy, trochę zawstydzony, że tyle lat nie płacił czynszu. Lęk próbuje zwołać nadzwyczajne zebranie, ale kiedy obok siedzi ktoś spokojny, jakoś nikt na nie nie przychodzi.

„Muszę sobie radzić sam” albo wojna z własną biologią

Idea, że prawdziwa dorosłość to samoregulacja bez zawracania nikomu głowy, brzmi dumnie. Jest też sprzeczna z tym, co wiemy o ludziach. Jesteśmy gatunkiem społecznym i nasze układy nerwowe są projektowane do współregulacji (Vandekerckhove i in., 2008). Badanie z trzymaniem za rękę pokazuje to w zasadzie wprost: mózg w samotności zachowuje się tak, jakby wszystko musiał udźwignąć sam, bo w pewnym sensie musi.

Tak, uczymy się samoregulacji. Ale bez wcześniejszej koregulacji ten proces jest dużo trudniejszy, wolniejszy i boleśniejszy. Jeśli więc masz w głowie głos, który mówi: nie powinnam nikogo obciążać, możesz mu spokojnie odpowiedzieć: dziękuję za opinię, ale neurobiologia ma tu inne zdanie. Potrzebowanie drugiego człowieka do ogarnięcia emocji nie jest słabością. Jest funkcją systemu operacyjnego Homo sapiens.

Koruminacja: wspólne kopanie dołu

Amanda Rose nazwała zjawisko, które wszyscy znamy z życia, ale nie mieliśmy na nie słowa: koruminacja. To sytuacja, w której dwie osoby nadmiernie rozmawiają o problemach. Wracają do nich, mielą je po sto razy, spekulują o przyczynach, analizują każdy szczegół i skupiają się na przykrych emocjach, ale nic dalej z tym nie robią (Rose, 2002).

Brzmi znajomo? Spotykamy się, żeby się wygadać. Po trzech godzinach jest tak samo. Albo gorzej. Za to z deserem.

Koruminacja to zebranie wspólnoty mieszkaniowej, na które zapraszacie się nawzajem. Twój Lęk przewodniczy, jej Lęk protokołuje, Złość obie przynosicie w termosach. Nikt nie podnosi dywanu, żeby wpuścić trochę powietrza. Zamiast tego dokładacie lokatorów, bo każda historia z cyklu: a mnie to dopiero… to nowy mieszkaniec. Po trzech godzinach pod dywanem nie stoi już osiedle, tylko aglomeracja.

Badania Rose przyniosły paradoks, który powinien być w każdym podręczniku do życia. Koruminacja wiąże się z większą bliskością i lepszą oceną przyjaźni, ale jednocześnie z nasileniem objawów depresji i lęku. W badaniu podłużnym u dziewcząt koruminacja przewidywała w czasie zarówno wzrost bliskości, jak i wzrost objawów depresyjnych i lękowych (Rose i in., 2007). Czujemy się sobie bardzo bliscy i jednocześnie regularnie odtwarzamy razem nasze prywatne piekło. W kinie domowym, z dźwiękiem przestrzennym.

Do tego dochodzi ciało. U młodych kobiet, które w laboratorium rozmawiały z przyjaciółką o problemach w stylu koruminacyjnym, rósł poziom kortyzolu, hormonu stresu (Byrd-Craven i in., 2008). Czyli rozmowa, która miała pomóc, uruchamiała fizjologiczną reakcję stresową. Jak gaszenie pożaru benzyną bezołowiową, bo przecież jest bardziej ekologiczna.

Więcej o koruminacji: Koruminacje, czyli relacje a depresja.

Jak to wygląda w dorosłym życiu

Koruminacja nie dotyczy tylko nastolatek na przerwie. W dorosłości historie robią się po prostu bardziej skomplikowane.

Matka i córka. Córka mówi, że on znowu nie napisał. Matka: Wiedziałam. Wszyscy faceci są tacy sami. Twój ojciec też… i następuje czterdzieści pięć minut historii z lat osiemdziesiątych. Po rozmowie obie czują się zrozumiane, ale też beznadziejne i bez wpływu. Córka wynosi z tego lekcję, że miłość to ból i rozczarowanie, ale nie robi nic, żeby postawić granice albo wybrać inaczej. Badania nad koruminacją między matkami i nastolatkami pokazują, że wiąże się ona z poczuciem bliskości, ale też ze zlewaniem się granic w relacji i z objawami lęku i depresji u młodych (Waller & Rose, 2010).

Przyjaciółki. Spotkania co tydzień, podczas których dwie osoby szczegółowo analizują każde spojrzenie szefa, wracają do dzieciństwa, opisują, jak jest beznadziejnie, i nie zadają sobie ani jednego pytania o to, co mogą zrobić inaczej. Po latach mówią: Jesteśmy sobie tak bliskie, znamy wszystkie swoje rany. I każda siedzi dokładnie w tym samym miejscu co pięć lat temu.

Para. Godzinami przerabiają zdradę sprzed lat, wracają do starych krzywd, snują czarne scenariusze przyszłości. Bez granic, bez terapii, bez zmiany wzorców. Rośnie intensywność, rośnie bezradność, rośnie poczucie nikt mnie tak nie rozumie jak ty. Nadzieja maleje. Związek zaczyna przypominać małą sektę: wspólne cierpienie, wspólna narracja świat jest zły, ludzie ranią i żadnego planu ewakuacji.

Uczciwie trzeba dodać, że najsilniejsze dowody dotyczą przyjaźni, zwłaszcza między dziewczętami i kobietami. W badaniu studentów to właśnie koruminacja z najbliższą przyjaciółką wiązała się z objawami depresji, natomiast koruminacja z partnerem czy rodzicami już nie tak wyraźnie (Calmes & Roberts, 2008). Liczy się też jakość relacji: w bardzo dobrych relacjach koruminacja rzadziej szła w parze z objawami depresyjnymi niż w słabych (Guassi Moreira i in., 2016). Rozmowa o problemach sama w sobie nie jest więc trucizną. Trucizną jest rozmowa, która kręci się w kółko i zawsze kończy w tym samym rowie.

Jak odróżnić jedno od drugiego

Z zewnątrz koregulacja i koruminacja wyglądają podobnie: dwie osoby dużo rozmawiają o emocjach. Różnica jest w efekcie.

Szybki test po rozmowie

Koregulacja czy koruminacja?

1. Po rozmowie czuję się…
2. Czy widzę choć minimalnie nowe spojrzenie albo możliwość działania?
3. Ta relacja…

Zaznacz trzy odpowiedzi, a powiem ci, kto dziś przewodniczył zebraniu pod dywanem.

Koregulacja Koruminacja
uznaje ból, ale nie robi z niego jedynej prawdy o świecie krąży wokół problemu jak satelita
pomaga choć odrobinę wrócić do równowagi karmi lęk, bezradność i poczucie krzywdy
zostawia miejsce na ruch zostawia miejsce wyłącznie na kolejne analizy

Koruminacja kusi, bo daje poczucie: ktoś naprawdę rozumie, jak mi źle (Rose, 2021). Ale jeśli zawsze wychodzisz z rozmowy bardziej rozsypana, niż weszłaś, to już nie jest wsparcie. To wspólne dolewanie benzyny do ognia, tylko z czułością.

Trzy pary, które znasz z wesel: emocje w związku

Związek to nie dwoje dorosłych ludzi, każde ze swoimi emocjami. To dwa układy nerwowe, które codziennie się ze sobą sprzęgają, w kuchni, w łóżku i w samochodzie w drodze do teściów. To, jak para reguluje emocje we dwoje, ma znaczenie i dla zdrowia psychicznego partnerów, i dla trwałości związku (Snyder i in., 2006). Oto trzy konfiguracje, które da się wypatrzyć na każdym weselu, najlepiej około drugiej w nocy.

Bunkier i radar

Jedna osoba to bunkier: odcina się, bagatelizuje, szybko ma dość rozmów o emocjach (przestań, dramatyzujesz). W środku przeżywa, ale nie wie, co z tym zrobić, więc chowa wszystko jak kartony po przeprowadzce. Druga to radar wysokiej czułości: wyczuwa napięcie, odcienie tonu i coś jest nie tak nawet wtedy, gdy bunkier uważa, że świetnie gra. Próbuje rozmawiać, pytać, wyjaśniać. Z czasem zaczyna czuć za dwoje.

Im bardziej radar naciska, tym bardziej bunkier się zamyka. Im bardziej bunkier się zamyka, tym mocniej radar naciska. Badacze par nazywają to wzorcem żądanie–wycofanie i opisują go od dekad (Christensen & Heavey, 1990). Gottman zauważył, że to częściej mężczyźni się wycofują i zamurowują w konflikcie (Gottman, 1994), co w polskich realiach nikogo nie zaskoczy. Józek jest bunkrem z certyfikatem, Halinka radarem z dożywotnią licencją. Dwie osoby cierpią, każda używa swoich wyuczonych strategii i razem tworzą system, który nie reguluje niczego.

Dwa granaty, zero zawleczek

Obie osoby mają skłonność do intensywnego wyrażania emocji. Szybkie wejście na dziesięć na dziesięć, mało pauzy, mało refleksji, dużo muszę to natychmiast powiedzieć, bo wybuchnę. Gottman (1994) opisał, że eskalujące kłótnie pełne krytyki, pogardy i defensywności zapowiadają rozpad związku lepiej niż sama częstość konfliktów. Wersja polska tego zjawiska brzmi: taka już jestem, temperamentna albo on jest po prostu nerwowy, ale w gruncie rzeczy dobry. Fizyka nie interesuje się narracjami. Kiedy dwa granaty leżą obok siebie, nieważne, czy są wrażliwe, czy z temperamentem. Ważne, że wybuchają przy byle dotknięciu.

Ciche muzeum

Tu życie emocjonalne na powierzchni wygląda na martwe. Konflikty zamiata się pod dywan (cześć, sąsiedzi!), rozmowy o trudnych sprawach urywają się po dwóch zdaniach (nie ma sensu do tego wracać), a emocje wychodzą tylko jako bierna agresja, choroby i milczenie. To nie jest: spokojny związek bez dram. To związek, w którym emocje zamknięto w piwnicy. A piwnice mają to do siebie, że kiedyś coś w nich albo wybucha, albo gnije. Przewodniczący wspólnoty, pan Lęk, już przygotowuje pismo w tej sprawie.

Empatia czy zalanie emocjami?

Empatia to nie jest wszystko mnie rozwala, więc jestem dobrym człowiekiem. W rozsądnym ujęciu to zdolność zauważenia i zrozumienia cudzego doświadczenia oraz poruszenia się nim, przy jednoczesnym zachowaniu wiedzy o tym, że to są jego emocje, a nie moje (Decety & Jackson, 2004). Psychologia zwykle wyróżnia dwa składniki: empatię poznawczą (rozumiem, co możesz czuć) i emocjonalną (czuję poruszenie).

A potem robi się ciekawiej. Kiedy widzimy czyjeś cierpienie, mogą się w nas uruchomić dwie zupełnie różne rzeczy (Singer & Klimecki, 2014):

Empatyczna troska

„Trudno mi patrzeć, jak cierpisz. Chcę pomóc, jestem przy tobie”.

Uwaga na drugą osobę, motywacja do pomocy. Zostaje w pokoju.

Osobisty dystres

„Jest mi tak źle, że nie mogę tego znieść. Muszę uciec”.

Uwaga na siebie, motywacja do wycofania. Szuka klamki.

I tu jest klucz: osobisty dystres to nie jest nadmiar empatii. To moja własna, nieuregulowana reakcja na cudze emocje.

López-Pérez i Ambrona (2015) sprawdzili to eksperymentalnie. Kiedy badani patrzyli na kogoś w potrzebie, przewartościowanie sytuacji zwiększało empatyczną troskę, a ruminacja zwiększała osobisty dystres, a do tego przeżycie było bardziej przykre i pobudzające. Czyli to, czy cudze cierpienie zamieni się we współczucie, czy w emocjonalne zalanie, zależy w dużej mierze od tego, co robimy z własnymi emocjami.

„Nie mogę pomagać starszym, bo za bardzo to przeżywam”

Kiedy więc słyszysz (albo sama mówisz): Za bardzo przeżywam cudze emocje, więc nie mogę pomagać chorym, starszym, dzieciom, to często nie jest opis „nadmiernej empatii”. To opis braku regulacji i granic. Warto rozłożyć to na czynniki pierwsze. Czy faktycznie przeżywasz ich ból? Czy twój mózg odpala twoje własne stare rany? Czy masz jakiekolwiek narzędzia, żeby po takim kontakcie wrócić do siebie?

Często wygląda to tak: ktoś opowiada swoją historię, a u ciebie pod dywanem wszyscy zrywają się z łóżek. Twój Smutek rozpoznaje coś znajomego, Wstyd wyciąga zeszyt z 1998 roku. Myślisz, że czujesz jego ból. A to twoi lokatorzy urządzili imprezę, bo usłyszeli przez ścianę swoją ulubioną piosenkę.

Empatia bez regulacji to nie cnota. To prosta droga do wypalenia i do poczucia, że świat jest jednym wielkim zalewem cierpienia, w którym można tylko utonąć. Klimecki i Singer (2012) zaproponowali nawet, żeby popularne „zmęczenie współczuciem” nazywać raczej zmęczeniem empatycznym dystresem, bo to nie troska nas wypala, tylko właśnie zalanie. Współczucie, o dziwo, regeneruje.

Empatia, która pomaga, nie brzmi więc tak: Przeżywam to bardziej niż ty, więc teraz wszyscy muszą mnie pocieszać po tym, jak usłyszałam twoją historię. Brzmi raczej tak: Widzę, że bardzo cierpisz. Jestem obok, słucham, mogę z tobą być. A po tej rozmowie zadbam o siebie, żeby móc tu być dalej.

Zobaczmy różnicę na przykładzie.

Scena 1 · dystres w przebraniu empatii

Partner opowiada, jak było mu ciężko w dzieciństwie. Po dziesięciu minutach ty płaczesz bardziej niż on: „Boże, nie mogę tego słuchać, to za dużo, rozsypię się!”.

Zgadnij, kto właśnie stał się główną postacią dramatu. Na pewno nie ta osoba, która opowiadała swoją historię.

Scena 2 · empatia z regulacją

Partner: „To było straszne, jak mama krzyczała, że jestem nikim”. Czujesz ścisk w gardle, ale oddychasz, siedzisz blisko, trzymasz go za rękę (patrz: Coan i spółka).

„Słyszę, jak bardzo to bolało. Jestem z tobą. Jak to jest mówić o tym teraz?”. Po rozmowie spacer, prysznic, notes. Zamiast trzech dni w pozycji martwego wieloryba.

Empatia, która pomaga, ma więc trzy cechy. Jest skierowana na drugą osobę (jak mogę ci to ułatwić?), a nie na własne przeżycie (ja tego nie zniosę). Jest osadzona w rzeczywistości i widzi zarówno ból, jak i granice (chcę cię wspierać, ale nie zrobię wszystkiego za ciebie). I łączy się z regulacją: po kontakcie z cudzym cierpieniem szukam sposobu, żeby wrócić do swojej osi.

Jak regulować emocje: skrzynka z narzędziami

Dobrze. To teraz część dla twojego wewnętrznego głosu, który od kilku stron powtarza: poproszę konkrety, a nie metafory o dywanie. Narzędzia są ułożone w cztery szuflady: kiedy jesteś sama ze swoim mózgiem, kiedy jesteście we dwoje, kiedy jesteś rodzicem i kiedy jesteś dorosłym dzieckiem swoich rodziców. Większość z nich pochodzi z modelu Grossa, z DBT i z badań nad współczuciem wobec siebie. Żadne nie działa za pierwszym razem. Wszystkie działają znacznie lepiej za setnym.

Szuflada pierwsza: kiedy jesteś sama ze swoim mózgiem

1. STOP, zanim cokolwiek wyślesz

DBT ma na to prostą umiejętność o nazwie STOP (Linehan, 2015):

S

Stop

Zatrzymaj się i zrób krok do tyłu (fizycznie lub w myślach).

T

Teraz oddychaj

Oddychaj powoli, głęboko, przeponowo.

O

Obserwuj

Co się dzieje w ciele, w głowie, wokół?

P

Praktykuj co działa

Czy to efektywne i zgodne z moimi wartościami?

Zasada pomocnicza: niczego ważnego nie piszesz i nie decydujesz, kiedy jesteś na poziomie emocji osiem–dziesięć na dziesięć. Każda myśl z tego poziomu ma status potencjalnie skażona. Zapisz ją i wróć do niej jutro. Jeśli jutro nadal będzie mądra, nic nie straciłaś. Lęk może sobie wysyłać maile z dopiskiem PILNE, ile chce. Ty nie odpisujesz przed śniadaniem ⟹ więcej tutaj.

2. Najpierw ciało, bo ciało odpala pierwsze

  • Wolny oddech z wydłużonym wydechem, na przykład cztery sekundy wdechu i sześć–osiem wydechu, przez kilka minut. Spokojne, wolne oddychanie wiąże się z większą aktywnością układu przywspółczulnego, tego od hamowania (Zaccaro i in., 2018).
  • Zimna woda dla twojej twarzy. W DBT to element umiejętności TIPP/ZIOM: zimno na twarzy uruchamia odruch nurkowania i spowalnia pracę serca (Linehan, 2015). Jeśli masz problemy kardiologiczne, najpierw porozmawiaj z lekarzem.
  • Krótki, intensywny ruch: kilkanaście przysiadów, szybki marsz po klatce schodowej. Sąsiedzi przeżyją.

3. Nazwij, to co czujesz

Lieberman i współpracownicy (2007) pokazali, że samo nazwanie emocji słowami obniża aktywność ciała migdałowatego. Wersja praktyczna: To jest lęk, osiem na dziesięć. To jest wstyd, dziesięć na dziesięć. Nie: jestem beznadziejna, tylko: czuję wstyd. Różnica niby subtelna ale ogromna. Pierwsze zdanie to wyrok, drugie to prognoza pogody. Nazywanie to w gruncie rzeczy meldowanie lokatora z imienia i nazwiska. Kiedy wiesz, że to Wstyd, a nie: cała ja jestem do niczego, lokator przestaje być potworem spod łóżka i staje się po prostu uciążliwym sąsiadem.

4. Rozkmina zamiast ruminy

Chcesz zrozumieć, co się stało, ale nie chcesz trzech godzin katowania się w głowie? Ustaw minutnik na dziesięć minut i odpowiedz na pięć pytań:

Minutnik: 10 minut

  1. Co się wydarzyło? Trzy zdania, same fakty.
  2. Co czułam? Emocje, nie opinie o sobie.
  3. Co było w tym dla mnie najtrudniejsze?
  4. Co ode mnie zależy, a co nie?
  5. Jaki jeden krok mogę zrobić (albo świadomie nie zrobić), żeby zadbać o siebie lub relację?

Dzwonek, koniec. Ruminacja nie ma ram czasowych, refleksja może je mieć. To nie jest metoda z jednego konkretnego badania, tylko przełożenie wiedzy o tym, że ruminacja polega na biernym krążeniu bez ruchu naprzód (Nolen-Hoeksema i in., 2008). Minutnik ten ruch po prostu wymusza. To jest zebranie wspólnoty z porządkiem obrad i godziną zamknięcia. Lęk nienawidzi tej formuły.

5. Po wpadce: współczucie zamiast samobiczowania

Kristin Neff (2003) opisuje współczucie wobec siebie jako trzy składniki: życzliwość dla siebie zamiast samokrytyki, poczucie wspólnego człowieczeństwa zamiast izolacji i uważność zamiast utożsamiania się z myślami. Kiedy nawrzeszczysz, wyślesz pasywno-agresywnego esemesa albo przekoruminujesz trzy godziny:

  • Nazwij: Tak, nawrzeszczałam. Jest mi teraz potwornie wstyd.
  • Wspólne człowieczeństwo: Ludzie robią głupie rzeczy pod wpływem emocji. Nie jestem mutantem, jestem człowiekiem w procesie.
  • Życzliwy ton plus konkret: Nie chcę tego powtarzać. Co następnym razem mogę zrobić inaczej? Co mogę teraz naprawić?

To nie jest głaskanie się po główce. W eksperymentach osoby, które po porażce potraktowały się ze współczuciem, bardziej się starały poprawić niż te, które same siebie skrytykowały (Breines & Chen, 2012). Samobiczowanie daje poczucie, że się pracuje nad sobą. Daje też gwarancję, że Wstyd dopisze w zeszycie kolejną stronę.

6. Kiedy nie masz do kogo zadzwonić

Nie zawsze ktoś jest pod ręką. Wtedy pomaga pisanie: pięć–dziesięć minut bez cenzury o tym, co się stało, jak się z tym masz i czego ci teraz najbardziej brakuje. Badania nad pisaniem ekspresywnym pokazują efekty skromne, ale realne (Frattaroli, 2006; Pennebaker & Chung, 2011), szczególnie gdy pisanie pomaga coś zrozumieć, a nie tylko w kółko odtwarzać. Jeśli zaczynasz kręcić się w kółko, odłóż długopis. To była właśnie ruminacja w wersji papierowej.

Szuflada druga: kiedy jesteście we dwoje

1. Moje, twoje czy miks?

Zanim zareagujesz, zadaj sobie trzy pytania:

  1. Jak się czułam pięć minut przed tym spotkaniem?
  2. Jak się czuję teraz?
  3. Czy ta zmiana pasuje do mojego dnia, czy bardziej przypomina wejście w czyjś klimat?

Jeśli o 17:00 był spokój, o 17:10 Józek wszedł jak burza, a o 17:20 Halinka jest kłębkiem nerwów, to jest spora szansa, że jej ciało właśnie zagrało rolę w cudzym filmie. Samo zauważenie tego daje chwilę oddechu.

2. Nazwij na głos, ale bez oskarżeń

Wersja zła: „No super, znowu wracasz nabuzowany, od razu robi się grobowa atmosfera”.

Wersja lepsza: „Widzę, że jesteś bardzo spięty. Czuję, że sama też zaczynam się napinać. Co się u ciebie dzieje?”

Jedno zdanie, trzy rzeczy naraz: rozpoznajesz jego stan, bierzesz odpowiedzialność za swój i zapraszasz do rozmowy zamiast do walki.

3. Przerwa, ale z biletem powrotnym

Kiedy któreś z was jest zalane emocjami (serce wali, w głowie szum, każde zdanie brzmi jak atak), róbcie przerwę na minimum dwadzieścia minut. W tym czasie nie układasz w głowie lepszych ripost, tylko robisz coś, co cię naprawdę uspokaja: spacer, prysznic, oddech (Gottman & Silver, 1999). I zawsze mówisz, kiedy wracasz: „Jestem zalany. Potrzebuję pół godziny, wrócę o ósmej”. Wtedy przerwa nie jest porzuceniem.

4. Rozmowa w czterech krokach

Kiedy siedzicie na kanapie i od godziny krążycie wokół tego samego, a oboje jesteście coraz bardziej rozedrgani, to prawie na pewno jest koruminacja. Prosty schemat, który można przypiąć magnesem do lodówki (tak, romantyczne jak rachunek za prąd, ale działa):

  1. Co się wydarzyło? Fakty, bez interpretacji. „W sobotę wyszedłeś bez słowa na trzy godziny”.
  2. Co każde z nas czuło? Emocje, nie diagnozy. „Poczułam lęk i złość. Głowa od razu zrobiła mi historię, że jestem nieważna”.
  3. Jak to wyglądało z twojej strony? Ciekawość zamiast śledztwa.
  4. Co możemy zrobić następnym razem? „Wystarczy mi esemes, że wychodzisz i mniej więcej na ile”.

Zauważ, że nikt tu nie musi wygrać. Wystarczy, że oboje wyjdziecie z rozmowy z czymś więcej niż z czym weszliście.

5. Stop koruminacji

Wersja dialogowa, którą można serio wypowiedzieć na głos:

„Mam wrażenie, że robimy to co zwykle: nakręcamy się razem i powtarzamy te same historie. Kocham to, że umiemy rozmawiać o trudnych rzeczach, ale czuję, że to nas ciągnie w dół. Zróbmy tak: dziesięć minut tylko mówimy, co czujemy, i się słuchamy. Potem dziesięć minut szukamy jednego małego kroku, który każde z nas może zrobić. Co ty na to?”

Pierwsza część zaspokaja potrzebę bycia wysłuchanym. Druga przerywa to, co czyni koruminację koruminacją: wieczne krążenie bez wyjścia (Rose, 2002). Mały krok to naprawdę mały krok: jeden wieczór bez telefonów, telefon do terapeuty par, dziesięciominutowa wieczorna odprawa o tym, co każde z was dziś czuło.

6. Kiedy druga osoba tonie: zobacz, nazwij, zakotwicz

Kiedy ktoś bliski jest na poziomie dziewięć na dziesięć, masz wybór: wskoczyć na dziewiątkę razem z nim albo zostać na piątce i być dla niego punktem odniesienia.

  • Zobacz i uprawomocnij: „Widzę, że jesteś bardzo zalany. To ma sens, że tak reagujesz, biorąc pod uwagę, co się stało”. Walidacja to w DBT rozpoznanie, że reakcja ma sens z perspektywy danej osoby. Nie znaczy: „masz rację we wszystkim” (Linehan, 1993).
  • Nazwij: „Brzmi to jak ogromny lęk”. Emocja, nie diagnoza.
  • Zakotwicz w ciele i w tu i teraz: „Usiądźmy. Oprzyj plecy, złap mnie za rękę, zróbmy razem pięć wolnych oddechów”.

To łączy koregulację fizjologiczną (obecność, dotyk, oddech) z emocjonalną. Badanie z trzymaniem za rękę mówi, że to nie jest tylko miły gest (Coan i in., 2006).

7. Empatia z granicą

Szczególnie dla wszystkich, którzy „za bardzo przeżywają”.

  • Przed trudną rozmową: sprawdź zasoby. „Na ile jestem dziś w stanie unieść cudzy ból, nie rozwalając się?” Jeśli na dwa–trzy na dziesięć, ogranicz czas i powiedz o tym.
  • W trakcie: co jakiś czas sprawdź ciało. Jeśli zauważasz, że bardziej przeżywasz swoje emocje, niż słuchasz, wchodzisz w osobisty dystres. Wtedy: „To, co mówisz, bardzo mnie porusza i chcę cię słuchać. Jednocześnie czuję, że zaczynam się przeciążać. Zróbmy krótką przerwę i wróćmy do tego za chwilę. Chcę być przy tobie obecna, a nie zamrożona”.
  • Po: zrób coś dla ciała (spacer, prysznic, rozciąganie) i coś dla głowy (dwa zdania w notesie: co było trudne i co teraz robisz, żeby dojść do siebie).
Szuflada trzecia: rodzic i dziecko

Dziecko nie czyta Grossa ani Neff. Dziecko czyta twoją twarz, twój ton i to, co robisz, kiedy ono się rozsypuje. Rodzice, którzy pomagają dziecku zauważać i nazywać emocje, a jednocześnie trzymają granice, wychowują dzieci, które lepiej się regulują (Gottman i in., 1997; Morris i in., 2007). Schemat jest zawsze ten sam: zauważ, nazwij, poprowadź.

Plac zabaw

Czterolatek nie chce wracać do domu. Łzy, dramat, Oscar za pierwszoplanową rolę.

Wersja klasyczna: „Przestań, nie histeryzuj, nic się nie stało. Jak będziesz tak wyć, to już NIGDY tu nie przyjdziemy”. Przekaz: twoje emocje to przesada, a jak je pokażesz, coś stracisz.

Wersja koregulacyjna (wymaga nerwów ze stali): „Widzę, że jesteś BARDZO zły, że musimy iść. Naprawdę lubisz tu być, co?” Pauza, dziecko ma chwilę, żeby poczuć się zobaczone. „Jednocześnie jest późno i wracamy do domu. Wybierz: jeszcze trzy zjazdy na zjeżdżalni czy dwie minuty na huśtawce?”

Emocja jest uznana, potrzeba nazwana, granica trzyma, a dziecko dostaje odrobinę sprawczości w ramach tej granicy. Emocja jest legalna, ale nie rządzi wszystkim.

Złość, która nie ma jeszcze słownika

Siedmiolatka bije brata.

Wersja klasyczna: „Jeszcze raz uderzysz brata, to zobaczysz! Za kogo ty się uważasz?!” Przekaz: twoja złość to zagrożenie, ty jesteś problemem, a ja jestem jeszcze większą złością niż ty.

Wersja koregulacyjna: najpierw fizycznie zatrzymujesz, stajesz między dziećmi. „Stop. Nie zgodzę się, żebyś biła brata. Widzę, że jesteś wściekła”. A potem, kiedy napięcie opadnie: „Masz prawo się złościć. Złość mówi: coś jest dla mnie niesprawiedliwe albo jest mi za dużo. Ale bić nie wolno. Pomyślmy razem, co możesz zrobić następnym razem, kiedy będzie cię tak nosić”.

Dziecko, które się boi

Szkoły, ciemności, urodzin bez mamy. Tu rodzice wpadają zwykle w jedną z dwóch pułapek: „przestań, nie ma się czego bać” albo „dobrze, skoro się boisz, to nie idź”. Pierwsze unieważnia, drugie wzmacnia lęk przez wycofywanie się z każdej trudnej sytuacji. Badacze nazywają to drugie akomodacją rodzinną. Program SPACE, w którym pracuje się wyłącznie z rodzicami, uczy ich łączyć akceptację lęku z wiarą w to, że dziecko sobie poradzi, i stopniowo ograniczać akomodację. W badaniu z losowym przydziałem był tak samo skuteczny jak terapia poznawczo-behawioralna prowadzona z samym dzieckiem (Lebowitz i in., 2020).

W praktyce: „Słyszę, że bardzo boisz się iść do szkoły. To ma sens, że się tego boisz. I wiem, że dasz radę. Dziś pójdziemy razem, zostanę chwilę, a odbiorę cię wcześniej. To pierwszy krok”. Uznanie plus zaufanie. Ani „nie histeryzuj”, ani „zostań w domu do matury”.

Szuflada czwarta: dorosłe dziecko i rodzic

Tutaj wchodzimy w teren, o którym podręczniki piszą z akademickim spokojem, a w praktyce to czyste neurotyczne piekło. Czterdziestoletni człowiek może dostać ściśniętego żołądka i natychmiastowej potrzeby tłumaczenia się, kiedy siedemdziesięcioletnia matka mówi: „Myślałam, że zadzwonisz”. Ciało pamięta lekcje z dzieciństwa dłużej niż my sami.

Kiedy rodzic gra emocjami

„Jak nie przyjedziesz w niedzielę, to będę tu siedzieć sama jak ten pies. Ale rób, jak chcesz”.

Wersja wewnętrznego ośmiolatka: „Dobrze, przyjadę, przepraszam”.

Wersja dorosła: „Słyszę, że jest ci trudno i boisz się być sama. Rozumiem to. W tę niedzielę nie przyjadę, bo potrzebuję odpoczynku. Zadzwonię wieczorem, a w przyszłym tygodniu się zobaczymy”.

Uznajesz emocje rodzica, nie bierzesz odpowiedzialności za ich całość, stawiasz granicę i dajesz tyle kontaktu, ile możesz bez przemocy wobec siebie.

Kiedy rodzic bagatelizuje

„Mamo, było mi bardzo ciężko, kiedy wtedy to powiedziałaś”. – „Przestań, nie rób ze mnie potwora, było, minęło”.

Linehan (1993) w modelu biospołecznym opisuje środowisko unieważniające, czyli takie, w którym emocje dziecka są ignorowane, wyśmiewane lub karane, jako jeden z czynników sprzyjających poważnym trudnościom z regulacją emocji. Model ma swoje empiryczne wsparcie, choć to wciąż model, a nie wyrok (Crowell i in., 2009). Dorosły dialog może brzmieć tak: „Nie mówię tego, żeby cię oskarżać. Chcę, żebyś wiedziała, jak to na mnie działało. To, że ty tego tak nie przeżyłaś, nie znaczy, że ja tego nie czułam”. A jeśli rodzic dalej się odcina: „Rozumiem, że to dla ciebie trudne. Nie musimy do tego wracać. Ale ja mam prawo mówić o swoich emocjach i będę to robić, przynajmniej we własnym życiu”.

To moment, w którym przestajesz czekać, aż mama albo tata uznają twój ból, i zaczynasz to uznanie dawać sobie sam. Bywa smutniej, niż się spodziewasz. Bywa też lżej.

Kiedy rodzic zaprasza cię do koruminacji

„W tym kraju nie da się żyć, wszyscy kradną, lekarze nie leczą, młodzi tylko w telefonach…”

„Słyszę, że jesteś bardzo rozgoryczony. To musi być męczące tak się czuć. Co cię dziś najbardziej wkurzyło?” Rozbijasz globalną katastrofę na coś konkretnego. A potem: „Rozumiem, że to przykre. Co mogłoby ci dziś choć trochę pomóc? Mogę ci towarzyszyć, ale nie chcę wchodzić w myślenie, że wszystko jest bez sensu, bo mnie to też ciągnie w dół”.

Empatia: tak. Wspólne zakładanie czarnych okularów na stałe: nie.

Poturbowani, ale odpowiedzialni

Jesteśmy pokoleniem ludzi, którzy zamiast lekcji regulacji emocji dostali religię, matematykę i „weź się w garść”. Patriarchalna kultura zrobiła z uczuć coś pomiędzy słabością a fanaberią, więc większość z nas opanowała jedną z dwóch dyscyplin: nieczucie albo czucie wszystkiego naraz i za wszystkich.

Wiemy dziś o emocjach naprawdę dużo. Że się nimi zarażamy (Hatfield i in., 1993). Że można je regulować, zanim wybuchną (Gross, 2015). Że rozmowa może nas koregulować albo koruminować w dół (Rose, 2002; Butler & Randall, 2013). Że empatia bez regulacji wypala zamiast pomagać (Singer & Klimecki, 2014). To już nie jest kwestia braku wiedzy. To kwestia tego, czy chcemy dalej żyć na autopilocie przodków, czy wykonać tę upiornie nienatchnioną robotę: zatrzymać się, nazwać, co czuję, i przestać robić innym to, co robiono nam.

Uprzedzam: to jest nudne. Regulacja emocji nie jest spektakularna. Nikt nie wręczy ci statuetki za to, że zamiast drzeć się w kuchni, wyszłaś na balkon pooddychać. Nikt nie napisze hymnu o tym, że napisałeś „potrzebuję przerwy, wrócę do tej rozmowy jutro” zamiast „wiesz co, to koniec”. Nie ma tu katharsis, jest powtarzanie. Jak z myciem zębów, tylko że nikt nie wymyślił jeszcze miętowej pasty do duszy.

Lokatorzy spod dywanu nigdzie się nie wyprowadzą. Smutek ma meldunek, Złość płaci czynsz, Wstyd dalej notuje, a Lęk właśnie wygrał kolejne wybory na przewodniczącego wspólnoty. Nie chodzi o to, żeby ich eksmitować. Chodzi o to, żeby przestać udawać, że ich nie ma i od czasu do czasu otworzyć okno. Podnieść róg dywanu przy kimś, kto nie ucieknie z krzykiem. Przedstawić lokatorów z imienia.

Może więc cała ta dojrzałość emocjonalna nie polega na tym, że przestaniemy się rozsypywać, tylko na tym, że kiedy już się rozsypiemy, nie rozwalimy przy okazji pół domu, nie zrobimy z bliskich worków treningowych i nie będziemy udawać, że nic się nie stało.

Bo jesteśmy wszyscy w tym samym zatłoczonym tramwaju nerwów, w którym ludzie kichają na siebie lękiem, wstydem i złością. Nie wybierzemy, kto na nas kichnie. Ale możemy przynajmniej przestać chodzić po wagonie i celowo kaszleć innym w twarz, powtarzając: taki już mam temperament.

Następna niedziela

Następna niedziela. Rosół, ziemniaki, schabowy, ta sama zwiędła sałatka jarzynowa. Kuzynka z Hiszpanii, która najwyraźniej niczego się nie nauczyła, znowu pyta troskliwym głosem:

– No i jak tam?

Stryj Józek już sięga po butelkę. Ale tym razem ktoś go uprzedza.

– Szczerze? Kiepsko. Dalej mi ciężko. Ale dzięki, że pytasz.

Cisza. Babcia poprawia obrus, choć nie ma już czego poprawiać. Nikt się nie zakrztusza. Ciocia Halinka patrzy na swój talerz trochę dłużej niż zwykle i nie mówi „nie przesadzaj”. Józek odstawia butelkę, nie nalewa i przez dobre dziesięć sekund nie wie, co zrobić z rękami.

A pod dywanem Lęk, przewodniczący wspólnoty od pokoleń, po raz pierwszy od lat nie ma pojęcia, co wpisać do protokołu.

To jeszcze nie rewolucja. Ale tak zwykle zaczynają się rewolucje: od jednego zdania przy rosole, którego nikt nie zauważył. Zwłaszcza stryj Józek.

Tłumienie emocji: najczęstsze pytania

Czym jest tłumienie emocji?

To udawanie, że emocji nie ma: zamiast je regulować, traktujemy je jak natrętów i zamiatamy pod dywan. Razem z unikaniem, odcinaniem się i ruminacją to strategia, która na dłuższą metę nie działa.

Co się dzieje z tłumionymi emocjami?

Nie znikają. Pod dywanem się organizują i wracają jako napięcie, objawy w ciele, wybuchy w najmniej odpowiednim momencie i zmęczenie.

Czy tłumienie emocji może dawać objawy w ciele?

Tak, to somatyzacja: kiedy słowa są zakazane, mówi ciało, na przykład bólem w klatce piersiowej przy lęku. Ważna jest też interocepcja, czyli umiejętność odczytywania sygnałów z własnego ciała.

Czym różni się regulacja emocji od tłumienia?

Regulacja emocji to wszystkie sposoby, którymi wpływasz na to, jakie emocje odczuwasz, kiedy i jak długo, oraz co z nimi potem robisz (Gross, 2015). To nie jest „nieczucie” ani wyciszenie do zera.

Co to jest koregulacja?

Proces, w którym stany emocjonalne dwóch bliskich osób wzajemnie się kołyszą i obie wracają do względnej równowagi (Butler & Randall, 2013).

Co to jest koruminacja?

Nadmierne, wspólne mielenie problemów w kółko: analizowanie szczegółów i skupianie się na przykrych emocjach bez szukania wyjścia (Rose, 2002). Po trzech godzinach jest tak samo albo gorzej.

Jak zacząć regulować emocje?

Na początek umiejętność STOP z DBT: zatrzymaj się, oddychaj, obserwuj, co się dzieje, i zrób to, co działa. Więcej narzędzi znajdziesz w skrzynce z narzędziami w tym artykule.

Bibliografia (64 pozycji)

Aldao, A., Nolen-Hoeksema, S., & Schweizer, S. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30 (2), 217–237. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2009.11.004

Aldao, A., Sheppes, G., & Gross, J. J. (2015). Emotion regulation flexibility. Cognitive Therapy and Research, 39 (3), 263–278. https://doi.org/10.1007/s10608-014-9662-4

Barclay, K., & Stearns, P. N. (Red.). (2022). The Routledge history of emotions in the modern world . Routledge.

Bariola, E., Hughes, E. K., & Gullone, E. (2012). Relationships between parent and child emotion regulation strategy use: A brief report. Journal of Child and Family Studies, 21 (3), 443–448. https://doi.org/10.1007/s10826-011-9497-5

Breines, J. G., & Chen, S. (2012). Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 38 (9), 1133–1143. https://doi.org/10.1177/0146167212445599

Brewer, R., Cook, R., & Bird, G. (2016). Alexithymia: A general deficit of interoception. Royal Society Open Science, 3 (10), Artykuł 150664. https://doi.org/10.1098/rsos.150664

Butler, E. A., & Randall, A. K. (2013). Emotional coregulation in close relationships. Emotion Review, 5 (2), 202–210.

Byrd-Craven, J., Geary, D. C., Rose, A. J., & Ponzi, D. (2008). Co-ruminating increases stress hormone levels in women. Hormones and Behavior, 53 (3), 489–492.

Calmes, C. A., & Roberts, J. E. (2008). Rumination in interpersonal relationships: Does co-rumination explain gender differences in emotional distress and relationship satisfaction among college students? Cognitive Therapy and Research, 32 (4), 577–590. https://doi.org/10.1007/s10608-008-9200-3

Chaplin, T. M. (2015). Gender and emotion expression: A developmental contextual perspective. Emotion Review, 7 (1), 14–21.

Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59 (1), 73–81. https://doi.org/10.1037/0022-3514.59.1.73

Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17 (12), 1032–1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x

Crowell, S. E., Beauchaine, T. P., & Linehan, M. M. (2009). A biosocial developmental model of borderline personality: Elaborating and extending Linehan’s theory. Psychological Bulletin, 135 (3), 495–510. https://doi.org/10.1037/a0015616

Cummings, E. M., & Davies, P. (1994). Children and marital conflict: The impact of family dispute and resolution . Guilford Press.

De Leersnyder, J., Mesquita, B., & Boiger, M. (2013). Cultural regulation of emotion: Individual, relational, and structural sources. Frontiers in Psychology, 4 , Artykuł 55. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00055

Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3 (2), 71–100. https://doi.org/10.1177/1534582304267187

Eisenberg, N. (2020). Findings, issues, and new directions for research on emotion socialization. Developmental Psychology, 56 (3), 664–670.

Eisenberg, N., Cumberland, A., & Spinrad, T. L. (1998). Parental socialization of emotion. Psychological Inquiry, 9 (4), 241–273. https://doi.org/10.1207/s15327965pli0904_1

Fleet, R. P., Dupuis, G., Marchand, A., Burelle, D., Arsenault, A., & Beitman, B. D. (1996). Panic disorder in emergency department chest pain patients: Prevalence, comorbidity, suicidal ideation, and physician recognition. The American Journal of Medicine, 101 (4), 371–380.

Foldes-Busque, G., Marchand, A., Chauny, J.-M., Poitras, J., Diodati, J., Denis, I., Lessard, M.-J., Pelland, M.-È., & Fleet, R. (2011). Unexplained chest pain in the ED: Could it be panic? The American Journal of Emergency Medicine, 29 (7), 743–751. https://doi.org/10.1016/j.ajem.2010.02.021

Frattaroli, J. (2006). Experimental disclosure and its moderators: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 132 (6), 823–865. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.6.823

Garfinkel, S. N., & Critchley, H. D. (2013). Interoception, emotion and brain: New insights link internal physiology to social behaviour. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 8 (3), 231–234. https://doi.org/10.1093/scan/nss140

Gottman, J. M. (1994). What predicts divorce? The relationship between marital processes and marital outcomes . Lawrence Erlbaum Associates.

Gottman, J. M., Katz, L. F., & Hooven, C. (1997). Meta-emotion: How families communicate emotionally . Lawrence Erlbaum Associates.

Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The seven principles for making marriage work . Crown.

Gross, J. J. (2002). Emotion regulation: Affective, cognitive, and social consequences. Psychophysiology, 39 (3), 281–291. https://doi.org/10.1017/S0048577201393198

Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26 (1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781

Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes: Implications for affect, relationships, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 85 (2), 348–362. https://doi.org/10.1037/0022-3514.85.2.348

Gross, J. J., & Levenson, R. W. (1997). Hiding feelings: The acute effects of inhibiting negative and positive emotion. Journal of Abnormal Psychology, 106 (1), 95–103. https://doi.org/10.1037/0021-843X.106.1.95

Guassi Moreira, J. F., Miernicki, M. E., & Telzer, E. H. (2016). Relationship quality buffers association between co-rumination and depressive symptoms among first year college students. Journal of Youth and Adolescence, 45 (3), 484–493. https://doi.org/10.1007/s10964-015-0396-8

Hatfield, E., Cacioppo, J. T., & Rapson, R. L. (1993). Emotional contagion. Current Directions in Psychological Science, 2 (3), 96–99. https://doi.org/10.1111/1467-8721.ep10770953

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2011). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (wyd. 2). Guilford Press.

Jack, D. C., & Dill, D. (1992). The Silencing the Self Scale: Schemas of intimate relationships and depression in women. Psychology of Women Quarterly, 16 (1), 97–106. https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.1992.tb00242.x

Kelly, J. B., & Johnson, M. P. (2008). Differentiation among types of intimate partner violence: Research update and implications for interventions. Family Court Review, 46 (3), 476–499. https://doi.org/10.1111/j.1744-1617.2008.00215.x

Kirmayer, L. J., & Young, A. (1998). Culture and somatization: Clinical, epidemiological, and ethnographic perspectives. Psychosomatic Medicine, 60 (4), 420–430.

Klimecki, O., & Singer, T. (2012). Empathic distress fatigue rather than compassion fatigue? Integrating findings from empathy research in psychology and social neuroscience. W: B. Oakley, A. Knafo, G. Madhavan i D. S. Wilson (Red.), Pathological altruism (s. 368–383). Oxford University Press.

Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L., & Carrive, P. (2015). Fear and the defense cascade: Clinical implications and management. Harvard Review of Psychiatry, 23 (4), 263–287.

Lebowitz, E. R., Marin, C., Martino, A., Shimshoni, Y., & Silverman, W. K. (2020). Parent-based treatment as efficacious as cognitive-behavioral therapy for childhood anxiety: A randomized noninferiority study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 59 (3), 362–372. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2019.02.014

Levant, R. F., & Richmond, K. (2007). A review of research on masculinity ideologies using the Male Role Norms Inventory. The Journal of Men’s Studies, 15 (2), 130–146.

Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18 (5), 421–428. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x

Linehan, M. M. (1993). Cognitive-behavioral treatment of borderline personality disorder . Guilford Press.

Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (wyd. 2). Guilford Press.

Lisowska, A., Szwamel, K., & Kurpas, D. (2020). Somatic symptoms and level of anxiety and depression in self-referral patients at the emergency department. Medical Science Pulse, 14 (1), 21–30.

López-Pérez, B., & Ambrona, T. (2015). The role of cognitive emotion regulation on the vicarious emotional response. Motivation and Emotion, 39 (2), 299–308. https://doi.org/10.1007/s11031-014-9452-z

Mahalik, J. R., Locke, B. D., Ludlow, L. H., Diemer, M. A., Scott, R. P. J., Gottfried, M., & Freitas, G. (2003). Development of the Conformity to Masculine Norms Inventory. Psychology of Men & Masculinity, 4 (1), 3–25. https://doi.org/10.1037/1524-9220.4.1.3

Morris, A. S., Silk, J. S., Steinberg, L., Myers, S. S., & Robinson, L. R. (2007). The role of the family context in the development of emotion regulation. Social Development, 16 (2), 361–388. https://doi.org/10.1111/j.1467-9507.2007.00389.x

Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2 (2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032

Nolen-Hoeksema, S. (2012). Emotion regulation and psychopathology: The role of gender. Annual Review of Clinical Psychology, 8 , 161–187. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032511-143109

Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3 (5), 400–424. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00088.x

Pennebaker, J. W., & Chung, C. K. (2011). Expressive writing: Connections to physical and mental health. W: H. S. Friedman (Red.), The Oxford handbook of health psychology (s. 417–437). Oxford University Press.

Prochazkova, E., & Kret, M. E. (2017). Connecting minds and sharing emotions through mimicry: A neurocognitive model of emotional contagion. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 80 , 99–114. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2017.05.013

Quadt, L., Garfinkel, S. N., Mulcahy, J. S., Larsson, D. E. O., Silva, M., Jones, A.-M., Strauss, C., & Critchley, H. D. (2021). Interoceptive training to target anxiety in autistic adults (ADIE): A single-center, superiority randomized controlled trial. EClinicalMedicine, 39 , Artykuł 101042. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2021.101042

Reis, H. T., Clark, M. S., & Holmes, J. G. (2004). Perceived partner responsiveness as an organizing construct in the study of intimacy and closeness. W: D. J. Mashek i A. P. Aron (Red.), Handbook of closeness and intimacy (s. 201–225). Lawrence Erlbaum Associates.

Rose, A. J. (2002). Co-rumination in the friendships of girls and boys. Child Development, 73 (6), 1830–1843. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00509

Rose, A. J. (2021). The costs and benefits of co-rumination. Child Development Perspectives, 15 (3), 176–181. https://doi.org/10.1111/cdep.12419

Rose, A. J., Carlson, W., & Waller, E. M. (2007). Prospective associations of co-rumination with friendship and emotional adjustment: Considering the socioemotional trade-offs of co-rumination. Developmental Psychology, 43 (4), 1019–1031. https://doi.org/10.1037/0012-1649.43.4.1019

Singer, T., & Klimecki, O. M. (2014). Empathy and compassion. Current Biology, 24 (18), R875–R878. https://doi.org/10.1016/j.cub.2014.06.054

Snyder, D. K., Simpson, J. A., & Hughes, J. N. (Red.). (2006). Emotion regulation in couples and families: Pathways to dysfunction and health . American Psychological Association.

Taylor, S. E. (2011). Social support: A review. W: H. S. Friedman (Red.), The Oxford handbook of health psychology (s. 189–214). Oxford University Press.

Thompson, R. A. (2011). Emotion and emotion regulation: Two sides of the developing coin. Emotion Review, 3 (1), 53–61.

Vandekerckhove, M., von Scheve, C., Ismer, S., Jung, S., & Kronast, S. (Red.). (2008). Regulating emotions: Culture, social necessity, and biological inheritance . Blackwell.

Wagenmakers, E.-J., Beek, T., Dijkhoff, L., Gronau, Q. F., Acosta, A., Adams, R. B., Jr., … Zwaan, R. A. (2016). Registered replication report: Strack, Martin, & Stepper (1988). Perspectives on Psychological Science, 11 (6), 917–928. https://doi.org/10.1177/1745691616674458

Waller, E. M., & Rose, A. J. (2010). Adjustment trade-offs of co-rumination in mother–adolescent relationships. Journal of Adolescence, 33 (3), 487–497. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2009.06.002

Zaccaro, A., Piarulli, A., Laurino, M., Garbella, E., Menicucci, D., Neri, B., & Gemignani, A. (2018). How breath-control can change your life: A systematic review on psycho-physiological correlates of slow breathing. Frontiers in Human Neuroscience, 12 , Artykuł 353. https://doi.org/10.3389/fnhum.2018.00353

Vivian Fiszer
Vivian Fiszer

psycholog i terapeutka DBT, prekursorka Terapii Dialektyczno-Behawioralnej w Polsce. Założycielka i pierwsza Prezeska Polskiego Towarzystwa Terapii Dialektyczno-Behawioralnej (PTDBT). Specjalizuje się w psychoterapii III fali (DBT, ACT, CFT) oraz pełni funkcję wiceprezeski Fundacji BPD. Wykładowczyni DBT na studiach podyplomowych Uniwersytetu SWPS. Autorka portalu EmocjePro, ekspertka w zakresie zaburzeń osobowości, impulsywności i regulacji emocji.

Artykuły: 306